Cách cân bằng lợi nhuận và đạo đức kinh doanh

Có thể hình dung theo thứ tự: trước hết loại bỏ những phương án tạo doanh thu bằng lừa dối, cưỡng ép, che giấu rủi ro nghiêm trọng hoặc chuyển thiệt hại bất hợp lý sang người khác; sau đó mới so sánh các phương án còn lại về lợi nhuận, tốc độ tăng trưởng và hiệu quả sử dụng vốn.

Cách tiếp cận này giúp doanh nhân tránh hai cực đoan: coi lợi nhuận là lý do đủ để biện minh cho mọi quyết định, hoặc coi đạo đức là việc phải hy sinh toàn bộ hiệu quả kinh tế. Một doanh nghiệp bền vững cần cả năng lực tạo lợi nhuận lẫn khả năng giải thích vì sao cách tạo ra lợi nhuận đó là chính đáng.

Không nên cân bằng lợi nhuận và đạo đức theo kiểu 50-50

Lợi nhuận và đạo đức không phải hai đại lượng có thể đặt lên một chiếc cân rồi chia đều. Chúng giữ hai chức năng khác nhau.

Lợi nhuận là mục tiêu kinh tế, còn đạo đức là một phần của hệ thống điều kiện và giới hạn mà doanh nghiệp phải tôn trọng khi theo đuổi mục tiêu đó. Vì vậy, câu hỏi quan trọng không chỉ là “phương án nào mang lại nhiều tiền hơn?”, mà còn là “phương án này tạo ra lợi nhuận bằng cơ chế nào và ai phải chịu chi phí để doanh nghiệp có được khoản lợi nhuận ấy?”.

Chẳng hạn, giảm lãng phí nguyên liệu để hạ giá thành là cách cải thiện lợi nhuận mà không nhất thiết tạo ra xung đột đạo đức. Ngược lại, cố tình che giấu một rủi ro quan trọng để khách hàng tiếp tục mua hàng có thể làm doanh thu tăng nhưng cơ chế tạo ra lợi nhuận dựa trên bất cân xứng thông tin.

Điểm phân biệt nằm ở cách lợi nhuận được tạo ra, không chỉ ở quy mô của khoản lợi nhuận.

Đây cũng là lý do pháp luật không nên được xem là toàn bộ tiêu chuẩn đạo đức. Tuân thủ pháp luật là một ngưỡng quan trọng, nhưng doanh nghiệp vẫn có thể đối mặt với những quyết định mà quy định chưa bao quát hết hoặc cho phép nhiều lựa chọn khác nhau. Khi đó, nhà quản trị vẫn phải xem xét mức độ công bằng, minh bạch, tác động và khả năng biện minh của quyết định.

Nguyên tắc 1: Xác định những ranh giới không được đánh đổi lấy lợi nhuận

Bước đầu tiên của cân bằng lợi nhuận và đạo đức kinh doanh là xác định trước những giới hạn mà doanh nghiệp không cho phép phá vỡ chỉ vì một cơ hội tài chính hấp dẫn.

Những ranh giới này thường liên quan đến các hành vi như:

·         Cố tình cung cấp thông tin sai hoặc che giấu thông tin trọng yếu

·         Đẩy một rủi ro nghiêm trọng sang khách hàng hoặc người lao động mà họ không được biết

·         Lợi dụng vị thế yếu hoặc sự thiếu hiểu biết của bên còn lại

·         Xâm phạm những quyền cơ bản của con người

·         Thao túng quy trình nội bộ để phục vụ lợi ích cá nhân

·         Trả đũa người báo cáo hành vi sai trái

Nguyên tắc này giải quyết một vấn đề quan trọng: nếu mỗi quyết định đạo đức đều được đem ra thương lượng với lợi nhuận, một doanh nghiệp có thể liên tục hạ tiêu chuẩn khi áp lực doanh số tăng.

Do đó, cần có một ethical floor — ngưỡng đạo đức tối thiểu. Bên dưới ngưỡng này, doanh nghiệp không tiếp tục tối ưu kinh tế nữa mà loại phương án khỏi tập lựa chọn.

Các khung trách nhiệm kinh doanh như OECD Guidelines for Multinational Enterprises on Responsible Business Conduct, UN Guiding Principles on Business and Human Rights hay ISO 26000 có phạm vi khác nhau nhưng đều củng cố một tư tưởng quan trọng: doanh nghiệp phải nhận diện tác động của hoạt động kinh doanh và có trách nhiệm xử lý những tác động bất lợi thuộc phạm vi trách nhiệm của mình.

Điều đó không có nghĩa doanh nghiệp phải loại bỏ mọi tác động tiêu cực. Hầu như quyết định kinh doanh nào cũng tồn tại chi phí hoặc trade-off. Vấn đề là phân biệt giữa tác động có thể chấp nhận và quản trị được với tổn hại nghiêm trọng không nên được hợp thức hóa chỉ bằng lợi nhuận.

Nguyên tắc 2: Tối ưu giá trị dài hạn thay vì lợi nhuận tức thời bằng mọi giá

Một phần xung đột giữa đạo đức và lợi nhuận xuất hiện vì doanh nghiệp đang sử dụng khoảng thời gian đánh giá quá ngắn.

Một quyết định có thể tăng lợi nhuận trong quý hiện tại nhưng đồng thời tạo ra nghĩa vụ bảo hành, khiếu nại, mất nhân sự, rủi ro chuỗi cung ứng hoặc chi phí khắc phục trong tương lai. Nếu chỉ nhìn vào doanh thu hoặc biên lợi nhuận trước mắt, các chi phí này dễ bị bỏ qua.

Vì vậy, nguyên tắc thứ hai là đánh giá tổng giá trị kinh tế của quyết định trong cả vòng đời, thay vì chỉ hỏi quyết định tạo thêm bao nhiêu doanh thu ngay lập tức.

Có thể kiểm tra một phương án bằng ba lớp chi phí:

1.    Chi phí trực tiếp gồm sản xuất, vận hành, lao động và vốn

2.    Chi phí rủi ro gồm khiếu nại, sai sót, gián đoạn, tranh chấp và khắc phục hậu quả

3.    Chi phí quan hệ gồm suy giảm niềm tin của khách hàng, nhân viên, nhà cung cấp hoặc đối tác

Cách nhìn này không có nghĩa mọi hành vi đạo đức đều tự động sinh lợi. Có những thời điểm doanh nghiệp thực sự phải chấp nhận lợi nhuận thấp hơn để không vượt qua một ranh giới quan trọng.

Điều cần tránh là giả định rằng lựa chọn đạo đức luôn đồng nghĩa với “chi phí cao”, trong khi lựa chọn phi đạo đức luôn đồng nghĩa với “lợi nhuận cao”. Khi toàn bộ chi phí và thời gian được đưa vào phân tích, tương quan có thể khác đáng kể.

Nguyên tắc 3: Đánh giá lợi ích và tổn thất của các bên liên quan

Một báo cáo lợi nhuận chỉ cho doanh nhân biết doanh nghiệp nhận được bao nhiêu giá trị. Nó không tự động cho biết giá trị đó được tạo ra bằng cách nào và những bên khác phải gánh những gì.

Bởi vậy, trước các quyết định có tác động đáng kể, doanh nhân nên xác định ít nhất bốn nhóm:

·         Khách hàng

·         Người lao động

·         Nhà cung cấp và đối tác

·         Cộng đồng hoặc những chủ thể chịu ảnh hưởng bên ngoài giao dịch

Sau đó, với từng nhóm, cần xem xét ba câu hỏi: họ nhận được lợi ích gì, họ phải chịu chi phí hoặc rủi ro gì, và họ có đủ thông tin cũng như khả năng lựa chọn hay không.

Điểm cuối cùng đặc biệt quan trọng. Một giao dịch có sự đồng ý chưa chắc đã đủ để kết luận rằng cách kinh doanh là hợp lý nếu sự đồng ý được hình thành từ thông tin gây hiểu nhầm hoặc bên yếu thế gần như không có khả năng từ chối.

Nguyên tắc stakeholder cũng không có nghĩa mọi bên phải luôn nhận lợi ích ngang nhau. Điều đó thường bất khả thi. Nhà quản trị phải chấp nhận trade-off, nhưng cần biết trade-off đang phân bổ lợi ích và tổn thất cho ai.

Ví dụ, tái cấu trúc một bộ phận có thể cần thiết để doanh nghiệp tồn tại. Việc một số vị trí bị cắt giảm không tự động khiến quyết định trở thành phi đạo đức. Chất lượng đạo đức của quyết định còn phụ thuộc vào lý do, cách lựa chọn, mức độ minh bạch, cách đối xử với người bị ảnh hưởng và những phương án thay thế đã được cân nhắc.

Nguyên tắc 4: Không để doanh nghiệp thu lợi bằng cách chuyển chi phí sang người khác

Một trong những phép thử hữu ích nhất đối với đạo đức kinh doanh là xem doanh nghiệp có đang tư nhân hóa lợi ích nhưng chuyển một phần đáng kể chi phí sang bên khác hay không.

Nếu doanh nghiệp tiết kiệm chi phí bằng cách giảm lãng phí, tự động hóa hợp lý hoặc cải tiến quy trình, phần lợi nhuận tăng thêm đến từ năng suất.

Nhưng nếu khoản tiết kiệm hình thành vì doanh nghiệp né trách nhiệm xử lý chất thải, che giấu lỗi sản phẩm hoặc đẩy rủi ro an toàn sang người lao động, cơ chế tạo lợi nhuận hoàn toàn khác.

Đây là vấn đề của ngoại tác và phân bổ rủi ro.

Khi đánh giá một phương án, doanh nhân nên hỏi: “Nếu mọi chi phí mà quyết định này gây ra đều được phản ánh đầy đủ vào bảng tính của doanh nghiệp, phương án vẫn hấp dẫn đến mức nào?”.

Câu hỏi này không thể quy đổi mọi vấn đề đạo đức thành tiền. Giá trị của nó nằm ở việc phát hiện những trường hợp doanh nghiệp tưởng mình hoạt động hiệu quả trong khi thực chất chỉ chuyển một phần chi phí ra bên ngoài.

Nguyên tắc 5: Biến đạo đức thành cơ chế quản trị thay vì lời tuyên bố

Một bộ quy tắc đạo đức sẽ có ít tác dụng nếu hệ thống thưởng phạt của doanh nghiệp lại khuyến khích hành vi trái ngược.

Ví dụ, nếu nhân viên bán hàng chỉ được đánh giá bằng doanh số mà không có tiêu chí về tỷ lệ khiếu nại, hoàn trả hoặc chất lượng tư vấn, tổ chức đang gửi đi một thông điệp thực tế: đạt mục tiêu quan trọng hơn cách đạt mục tiêu.

Do đó, đạo đức cần được tích hợp vào những điểm mà doanh nghiệp thực sự ra quyết định:

·         Quy trình phê duyệt sản phẩm và chiến dịch

·         Tiêu chí lựa chọn nhà cung cấp

·         Cơ chế lương thưởng

·         Kiểm soát xung đột lợi ích

·         Kênh báo cáo vi phạm

·         Quy trình xử lý khiếu nại và khắc phục hậu quả

·         Tiêu chí đánh giá quản lý

Các chỉ số cũng phải phù hợp với rủi ro cụ thể của doanh nghiệp. Không tồn tại một tỷ lệ chung như “dành X% lợi nhuận cho đạo đức” có thể áp dụng cho mọi ngành.

Một doanh nghiệp bán lẻ có thể phải chú ý nhiều tới khiếu nại và thông tin sản phẩm; doanh nghiệp sản xuất có thể quan tâm mạnh hơn tới an toàn và điều kiện lao động; doanh nghiệp số có thể cần theo dõi quyền riêng tư, bảo mật và cách sử dụng dữ liệu.

Mục tiêu không phải đo “đạo đức” bằng một con số duy nhất. Mục tiêu là biến các rủi ro đạo đức quan trọng thành những tín hiệu quản trị mà người ra quyết định không thể dễ dàng bỏ qua.

Nguyên tắc 6: Dùng một quy trình minh bạch để xử lý trade-off thật sự

Không phải xung đột nào cũng có một phương án vừa tối đa lợi nhuận vừa làm hài lòng mọi bên. Trong những tình huống như vậy, chất lượng quyết định phụ thuộc nhiều vào quy trình lập luận.

Một phương án thực tế có thể được kiểm tra qua sáu câu hỏi:

1.    Lợi ích kinh tế cụ thể là gì? Xác định doanh thu, chi phí, dòng tiền hoặc rủi ro kinh doanh mà phương án tác động

2.    Ai có thể bị ảnh hưởng? Xác định cả người hưởng lợi lẫn người chịu chi phí

3.    Có ranh giới nào không được vượt qua không? Kiểm tra pháp luật, cam kết, quyền cơ bản và quy tắc nội bộ

4.    Có phương án ít gây tổn hại hơn không? So sánh các cách đạt cùng mục tiêu kinh tế

5.    Quyết định có thể được giải thích công khai không? Kiểm tra xem lập luận còn đứng vững nếu khách hàng, nhân viên hoặc đối tác biết đầy đủ thông tin

6.    Ai chịu trách nhiệm nếu hậu quả xấu xảy ra? Xác định cơ chế giám sát, khắc phục và trách nhiệm giải trình

Phép thử “có thể công khai hay không” đặc biệt hữu ích vì nó phát hiện sự khác biệt giữa điều doanh nghiệp sẵn sàng làm và điều doanh nghiệp sẵn sàng bảo vệ bằng một lập luận minh bạch.

Tuy nhiên, minh bạch không phải tiêu chuẩn duy nhất. Một hành vi gây tổn hại vẫn có thể sai dù doanh nghiệp công khai nó. Vì vậy, phép thử minh bạch phải đứng sau việc kiểm tra các ranh giới đạo đức cơ bản, không thay thế chúng.

Khi nào doanh nhân nên từ bỏ một cơ hội sinh lời?

Một cơ hội có lợi nhuận cao không nhất thiết phải bị từ chối chỉ vì nó tạo ra tranh luận hoặc ảnh hưởng bất lợi. Hoạt động kinh doanh luôn có trade-off.

Tuy nhiên, lý do từ bỏ trở nên mạnh khi lợi nhuận phụ thuộc trực tiếp vào một trong các điều kiện sau:

·         Khách hàng phải hiểu sai hoặc thiếu thông tin trọng yếu thì giao dịch mới xảy ra

·         Rủi ro nghiêm trọng phải được che giấu thì phương án mới có vẻ hấp dẫn

·         Một bên yếu thế phải gánh phần lớn tổn thất mà không có khả năng lựa chọn hợp lý

·         Doanh nghiệp chỉ có lợi vì chi phí đáng lẽ thuộc trách nhiệm của mình được đẩy sang người khác

·         Người ra quyết định không thể bảo vệ phương án bằng cùng một lập luận nếu toàn bộ thông tin được công khai

·         Không có cơ chế khả thi để phòng ngừa, giám sát hoặc khắc phục tổn hại nghiêm trọng

Ngược lại, nếu một quyết định gây ra bất lợi nhưng bất lợi đó là cần thiết, được nhận diện rõ, được giảm thiểu hợp lý và không vi phạm những ranh giới cơ bản, doanh nghiệp có thể có cơ sở để tiếp tục.

Điều này đặc biệt quan trọng khi doanh nghiệp gặp khó khăn. Đạo đức kinh doanh không đòi hỏi nhà quản trị phải duy trì mọi quyền lợi hiện hữu bằng mọi giá nếu điều đó khiến toàn bộ doanh nghiệp không còn khả năng tồn tại. Nó đòi hỏi người quản trị phải chứng minh rằng lựa chọn khó khăn là cần thiết, được thực hiện công bằng và không sử dụng hoàn cảnh khó khăn để hợp thức hóa hành vi không thể biện minh.

Cân bằng lợi nhuận và đạo đức kinh doanh vì thế không phải là tìm một điểm giữa cố định. Nguyên tắc hợp lý hơn là đặt ranh giới đạo đức trước, rồi tối ưu lợi nhuận trong phần không gian còn lại.

Doanh nhân cần nhìn xa hơn khoản lợi nhuận tức thời, nhận diện đầy đủ những người chịu tác động, không chuyển chi phí bất hợp lý sang bên khác, đưa tiêu chuẩn đạo đức vào cơ chế quản trị và sử dụng một quy trình minh bạch khi phải lựa chọn giữa các lợi ích xung đột.

Một quyết định kinh doanh tốt không nhất thiết là quyết định tạo ra lợi nhuận cao nhất trong mọi tình huống. Đó là quyết định tạo ra giá trị kinh tế mà doanh nghiệp vẫn có thể giải thích, chịu trách nhiệm và bảo vệ bằng những nguyên tắc nhất quán khi toàn bộ hệ quả của nó được xem xét.