Khởi nghiệp là gì và có những đặc trưng nào?

Vì vậy, khi tìm hiểu khởi nghiệp cần đồng thời nhìn vào ba yếu tố: cơ hội kinh doanh, quá trình tổ chức nguồn lực và mức độ bất định của thị trường. Doanh nghiệp có thể là kết quả hữu hình của quá trình này, nhưng khởi nghiệp thực tế bắt đầu sớm hơn thời điểm doanh nghiệp chính thức được thành lập.

Khởi nghiệp là gì?

Khởi nghiệp là quá trình phát hiện hoặc hình thành một cơ hội kinh doanh, xây dựng giải pháp tạo giá trị cho một nhóm khách hàng, huy động những nguồn lực cần thiết và từng bước biến giải pháp đó thành một hoạt động kinh doanh có tổ chức.

Điểm trung tâm của khởi nghiệp nằm ở hành động tạo ra một hoạt động kinh tế mới trong điều kiện chưa chắc chắn. Người khởi nghiệp thường chưa biết chắc khách hàng có chấp nhận sản phẩm hay không, doanh thu có đủ bù chi phí hay không hoặc mô hình hiện tại có thể vận hành bền vững hay không. Họ phải kiểm chứng những giả định này trong quá trình triển khai.

Có thể hình dung khởi nghiệp thông qua một chuỗi logic:

Nhận diện vấn đề hoặc cơ hội → đề xuất giải pháp → kiểm chứng nhu cầu → tổ chức nguồn lực → xây dựng hoạt động kinh doanh → hình thành và phát triển doanh nghiệp

Theo cách hiểu này, một người chỉ có ý tưởng kinh doanh chưa thể được xem là đã hoàn thành quá trình khởi nghiệp. Ý tưởng phải được chuyển thành hành động, tiếp xúc với thị trường và trải qua quá trình kiểm chứng thực tế.

Khởi nghiệp cũng không đồng nghĩa với việc bắt buộc phải tạo ra một công nghệ hoàn toàn mới. Một hoạt động kinh doanh có thể bắt đầu từ sản phẩm quen thuộc nhưng tạo giá trị thông qua cách phục vụ mới, phân khúc khách hàng mới, mô hình phân phối mới hoặc cách tổ chức hiệu quả hơn.

Bản chất của hoạt động khởi nghiệp

Bản chất của khởi nghiệp có thể được hiểu qua mối quan hệ giữa cơ hội, giá trị, nguồn lực và bất định.

Khởi nghiệp bắt đầu từ cơ hội tạo giá trị

Một cơ hội kinh doanh xuất hiện khi tồn tại nhu cầu, vấn đề hoặc mong muốn mà một nhóm khách hàng sẵn sàng sử dụng nguồn lực để giải quyết.

Chẳng hạn, việc phát hiện người tiêu dùng gặp khó khăn khi tiếp cận một dịch vụ mới chỉ là bước nhận diện vấn đề. Cơ hội kinh doanh thực sự hình thành khi người khởi nghiệp có thể đưa ra giải pháp phù hợp và có bằng chứng cho thấy khách hàng sẵn sàng tiếp nhận hoặc trả tiền cho giải pháp đó.

Do đó:

Có vấn đề chưa chắc có cơ hội kinh doanh

và:

Có ý tưởng chưa chắc có thị trường

Đây là một ranh giới quan trọng khi đánh giá một dự án khởi nghiệp.

Khởi nghiệp là quá trình tổ chức nguồn lực

Ý tưởng chỉ trở thành hoạt động kinh doanh khi có những nguồn lực giúp nó được thực hiện. Những nguồn lực này có thể gồm con người, kiến thức, kỹ năng, công nghệ, vốn, thời gian, quan hệ đối tác và kênh tiếp cận khách hàng.

Người khởi nghiệp thường không sở hữu đầy đủ các nguồn lực ngay từ đầu. Vì vậy, một nhiệm vụ quan trọng là xác định nguồn lực thiết yếu, tự phát triển những năng lực có thể kiểm soát và huy động các nguồn lực còn thiếu.

Khởi nghiệp diễn ra trong điều kiện bất định

Một doanh nghiệp đang vận hành ổn định thường có dữ liệu lịch sử để dự báo doanh thu, chi phí hoặc nhu cầu. Một dự án mới thường không có lợi thế đó.

Những câu hỏi như:

·         Khách hàng thực sự cần điều gì

·         Khách hàng có trả tiền hay không

·         Mức giá nào được chấp nhận

·         Kênh bán hàng nào hoạt động

·         Chi phí để có một khách hàng là bao nhiêu

·         Quy mô thị trường thực tế lớn đến đâu

thường chỉ có thể được trả lời đầy đủ sau khi thị trường được kiểm chứng.

Bởi vậy, khởi nghiệp không chỉ là thực hiện kế hoạch đã định sẵn mà còn là quá trình học hỏi và điều chỉnh dựa trên phản hồi thực tế.

Khởi nghiệp có những đặc trưng nào?

Không phải mọi hoạt động kinh doanh đều có mức độ khởi nghiệp giống nhau. Tuy nhiên, quá trình khởi nghiệp thường có một số đặc trưng cốt lõi.

Tạo ra một hoạt động kinh doanh mới

Khởi nghiệp gắn với việc hình thành một hoạt động tạo giá trị mới đối với người thực hiện. Hoạt động đó có thể phát triển thành doanh nghiệp độc lập hoặc một mô hình kinh doanh có tổ chức.

Điều quan trọng không nằm ở việc sản phẩm có hoàn toàn chưa từng tồn tại trên thế giới hay không, mà ở việc người khởi nghiệp đang xây dựng một cấu trúc kinh doanh mới thay vì chỉ vận hành một cấu trúc đã ổn định.

Có yếu tố cơ hội và nhu cầu thị trường

Một dự án khởi nghiệp chỉ có cơ sở kinh tế khi tồn tại khách hàng có nhu cầu đối với giá trị mà dự án cung cấp.

Vì vậy, thị trường đóng vai trò như một cơ chế kiểm chứng. Ý tưởng có thể được đánh giá rất cao về mặt kỹ thuật hoặc sáng tạo nhưng vẫn thất bại về mặt kinh doanh nếu không giải quyết được một nhu cầu đủ quan trọng.

Nguồn lực ban đầu thường bị giới hạn

Ở giai đoạn đầu, người khởi nghiệp thường phải lựa chọn giữa nhiều nhu cầu nhưng chỉ có một lượng nguồn lực hữu hạn.

Sự giới hạn này khiến việc xác định ưu tiên trở nên đặc biệt quan trọng. Thay vì xây dựng ngay một tổ chức hoàn chỉnh, dự án thường cần tập trung vào những giả định có ảnh hưởng lớn nhất đến khả năng tồn tại của mô hình kinh doanh.

Có mức độ rủi ro và bất định cao

Rủi ro có thể xuất hiện ở nhiều cấp độ: sản phẩm không phù hợp, khách hàng không chấp nhận, chi phí quá cao, dòng tiền thiếu hụt hoặc mô hình không thể mở rộng.

Tuy nhiên, khởi nghiệp không đồng nghĩa với chấp nhận rủi ro một cách thiếu kiểm soát. Một cách tiếp cận hợp lý là chuyển những giả định chưa chắc chắn thành những vấn đề có thể kiểm chứng, sau đó sử dụng kết quả kiểm chứng để quyết định tiếp tục, điều chỉnh hoặc dừng lại.

Đòi hỏi khả năng thích nghi

Do các giả định ban đầu có thể không đúng, người khởi nghiệp phải có khả năng thay đổi sản phẩm, khách hàng mục tiêu, giá, kênh bán hoặc thậm chí mô hình tạo doanh thu.

Khả năng thích nghi không có nghĩa là liên tục thay đổi mà không có định hướng. Việc điều chỉnh chỉ tạo giá trị khi dựa trên thông tin mới có ý nghĩa từ khách hàng và thị trường.

Khởi nghiệp khác gì với thành lập doanh nghiệp?

Khởi nghiệp và thành lập doanh nghiệp có mối liên hệ chặt chẽ nhưng không phải là cùng một khái niệm.

Khởi nghiệp là một quá trình kinh tế và kinh doanh, trong khi thành lập doanh nghiệp là một bước hình thành tổ chức chính thức để triển khai hoạt động kinh doanh.

Một dự án có thể bắt đầu quá trình khởi nghiệp trước khi pháp nhân doanh nghiệp xuất hiện. Người sáng lập có thể nghiên cứu nhu cầu, thử nghiệm sản phẩm, xây dựng mô hình kinh doanh hoặc tìm đồng sáng lập trước khi tiến hành thành lập doanh nghiệp.

Ngược lại, việc một doanh nghiệp được thành lập về mặt tổ chức chưa chứng minh rằng mô hình kinh doanh của nó đã được thị trường xác nhận.

Có thể phân biệt hai khái niệm theo một số điểm:

Sự phân biệt này giúp tránh một hiểu lầm phổ biến: có doanh nghiệp không đồng nghĩa với đã tìm được một mô hình kinh doanh khả thi.

Quá trình khởi nghiệp hình thành như thế nào?

Khởi nghiệp hiếm khi diễn ra theo một đường thẳng tuyệt đối. Nhiều bước có thể lặp lại khi người sáng lập thu được thông tin mới. Tuy vậy, quá trình hình thành một hoạt động kinh doanh thường có thể nhận diện qua các giai đoạn chính sau.

Nhận diện vấn đề hoặc cơ hội

Điểm xuất phát là xác định một nhu cầu, vấn đề hoặc thay đổi của thị trường có khả năng tạo ra giá trị kinh tế.

Ở bước này, điều cần làm không phải chỉ là mô tả ý tưởng muốn bán mà còn phải trả lời:

Ai đang gặp vấn đề, vấn đề đó quan trọng đến mức nào và hiện tại họ đang giải quyết nó bằng cách nào?

Cách tiếp cận này đặt khách hàng trước sản phẩm và giảm nguy cơ xây dựng một giải pháp không có nhu cầu thực tế.

Hình thành giải pháp và giả thuyết kinh doanh

Từ vấn đề đã xác định, người khởi nghiệp xây dựng giải pháp và đồng thời hình thành các giả thuyết về khách hàng, giá trị cung cấp, doanh thu, chi phí và cách tiếp cận thị trường.

Đây vẫn là các giả thuyết, không phải sự thật đã được chứng minh.

Một bản kế hoạch chi tiết không thể thay thế quá trình kiểm chứng vì kế hoạch chủ yếu mô tả điều người sáng lập dự đoán, còn thị trường phản ánh điều khách hàng thực sự làm.

Kiểm chứng với thị trường

Giải pháp cần được đặt trước khách hàng thực tế thông qua phỏng vấn, thử nghiệm, nguyên mẫu, bán thử hoặc các hình thức kiểm chứng phù hợp.

Mục tiêu của bước này không đơn thuần là thu thập lời khen. Điều quan trọng hơn là tìm bằng chứng về hành vi: khách hàng có sử dụng, quay lại, giới thiệu hoặc trả tiền cho giải pháp hay không.

Nếu bằng chứng không ủng hộ giả thuyết ban đầu, dự án cần xem xét điều chỉnh trước khi đầu tư thêm nguồn lực.

Xây dựng mô hình kinh doanh

Khi nhu cầu dần được xác nhận, dự án cần làm rõ cách chuyển giá trị tạo ra thành một hoạt động kinh tế có thể duy trì.

Một mô hình kinh doanh phải kết nối được ít nhất:

Khách hàng → giá trị cung cấp → cách tiếp cận khách hàng → doanh thu → nguồn lực và chi phí để cung cấp giá trị

Nếu một sản phẩm được nhiều người sử dụng nhưng chi phí để phục vụ họ liên tục lớn hơn giá trị kinh tế thu về, hoạt động đó vẫn chưa chứng minh được khả năng tồn tại như một doanh nghiệp.

Tổ chức nguồn lực và hình thành doanh nghiệp

Khi hoạt động trở nên rõ ràng hơn, nhu cầu tổ chức chính thức tăng lên. Người sáng lập có thể cần xác lập đội ngũ, phân chia trách nhiệm, huy động vốn, xây dựng quy trình và hình thành doanh nghiệp để thực hiện các giao dịch kinh tế một cách có tổ chức.

Doanh nghiệp lúc này là phương tiện để triển khai mô hình kinh doanh chứ không phải mục tiêu cuối cùng của khởi nghiệp.

Vận hành, học hỏi và điều chỉnh

Sau khi doanh nghiệp hình thành, quá trình kiểm chứng vẫn tiếp tục.

Doanh nghiệp phải quan sát phản ứng của khách hàng, doanh thu, chi phí, dòng tiền và khả năng cung cấp sản phẩm để xác định những giả định nào đúng và những giả định nào cần thay đổi.

Vì vậy, ranh giới giữa “khởi nghiệp” và “doanh nghiệp đã ổn định” không được quyết định đơn thuần bởi ngày thành lập. Nó phụ thuộc nhiều hơn vào mức độ mà tổ chức đã tìm được khách hàng, cách tạo giá trị và mô hình vận hành có thể duy trì.

Những yếu tố quyết định một ý tưởng có thể trở thành hoạt động khởi nghiệp

Một ý tưởng hấp dẫn chưa đủ để tạo thành một dự án khởi nghiệp có cơ sở. Giá trị của ý tưởng phụ thuộc vào khả năng biến nó thành một hệ thống hoạt động được trên thị trường.

Trước hết phải có vấn đề hoặc nhu cầu đủ rõ ràng. Nếu vấn đề không đáng kể đối với khách hàng, khả năng họ thay đổi hành vi hoặc trả tiền cho giải pháp sẽ thấp.

Tiếp theo là giải pháp phải tạo ra giá trị có thể nhận biết. Khách hàng cần thấy lý do để sử dụng giải pháp mới thay vì tiếp tục với lựa chọn hiện có.

Yếu tố thứ ba là khả năng tiếp cận khách hàng. Ngay cả sản phẩm tốt cũng khó trở thành hoạt động kinh doanh nếu doanh nghiệp không có cách tiếp cận nhóm khách hàng phù hợp với chi phí có thể chấp nhận.

Yếu tố thứ tư là năng lực thực thi. Người khởi nghiệp phải chuyển được ý tưởng thành sản phẩm hoặc dịch vụ thực tế, tổ chức con người và duy trì hoạt động trong điều kiện nguồn lực giới hạn.

Cuối cùng là logic kinh tế của mô hình. Doanh thu, chi phí và nguồn lực phải có quan hệ cho phép hoạt động tiếp tục tồn tại. Một dự án tạo ra giá trị cho người dùng nhưng không tìm được cơ chế tài chính phù hợp có thể là một sáng kiến hữu ích nhưng chưa chắc là một doanh nghiệp bền vững.

Có thể tóm tắt bằng chuỗi:

Vấn đề có thật giải pháp tạo giá trị khách hàng chấp nhận khả năng thực thi logic kinh tế phù hợp → cơ sở để hình thành hoạt động kinh doanh

Thiếu một mắt xích quan trọng có thể khiến quá trình khởi nghiệp phải quay lại giai đoạn trước để điều chỉnh.

Hiểu đúng về khởi nghiệp để tránh những nhầm lẫn phổ biến

Một trong những nhầm lẫn phổ biến nhất là cho rằng khởi nghiệp đồng nghĩa với có một ý tưởng mới. Trên thực tế, ý tưởng mới chỉ là giả thuyết ban đầu. Giá trị của nó phải được chứng minh thông qua khả năng giải quyết vấn đề và được thị trường chấp nhận.

Nhầm lẫn thứ hai là đồng nhất khởi nghiệp với startup công nghệ. Công nghệ có thể là một công cụ quan trọng nhưng không phải điều kiện bắt buộc của mọi hoạt động khởi nghiệp. Một doanh nghiệp dịch vụ, sản xuất, thương mại hoặc mô hình kinh doanh truyền thống vẫn có thể được hình thành thông qua quá trình khởi nghiệp.

Nhầm lẫn thứ ba là cho rằng thành lập công ty đồng nghĩa với khởi nghiệp thành công. Việc thiết lập doanh nghiệp mới chỉ tạo ra cấu trúc để kinh doanh. Khả năng tồn tại vẫn phụ thuộc vào khách hàng, giá trị cung cấp, doanh thu, chi phí và năng lực vận hành.

Nhầm lẫn cuối cùng là coi rủi ro như đặc điểm cần chấp nhận một cách thụ động. Khởi nghiệp luôn có bất định, nhưng người khởi nghiệp có thể giảm bất định bằng cách kiểm chứng giả thuyết sớm, giới hạn quy mô thử nghiệm và chỉ tăng mức cam kết nguồn lực khi xuất hiện bằng chứng tốt hơn.

Khởi nghiệp có thể được hiểu ngắn gọn là quá trình biến một cơ hội hoặc ý tưởng thành hoạt động kinh doanh tạo giá trị trong điều kiện có nhiều yếu tố chưa chắc chắn. Quá trình này bắt đầu từ việc hiểu vấn đề của khách hàng, hình thành giải pháp, kiểm chứng thị trường, xây dựng mô hình kinh doanh và tổ chức các nguồn lực cần thiết để doanh nghiệp hình thành.

Bởi vậy, cốt lõi của khởi nghiệp không nằm ở việc sở hữu một ý tưởng hay hoàn thành thủ tục thành lập công ty. Cốt lõi nằm ở khả năng chứng minh rằng một giải pháp thực sự tạo giá trị cho khách hàng và có thể được tổ chức thành một hoạt động kinh tế có khả năng tồn tại.

Khởi nghiệp có nhất thiết phải thành lập công ty ngay không?

Không. Quá trình khởi nghiệp có thể bắt đầu từ nghiên cứu vấn đề, kiểm chứng khách hàng và thử nghiệm giải pháp trước khi doanh nghiệp chính thức được hình thành. Việc tổ chức thành doanh nghiệp thường trở nên cần thiết khi hoạt động kinh doanh bước sang giai đoạn vận hành có hệ thống.

Có ý tưởng kinh doanh có được xem là khởi nghiệp không?

Chỉ có ý tưởng chưa đủ. Khởi nghiệp đòi hỏi hành động nhằm kiểm chứng và chuyển ý tưởng thành một hoạt động tạo giá trị thực tế. Ý tưởng chưa được kiểm chứng về nhu cầu khách hàng vẫn chủ yếu là một giả thuyết.

Khởi nghiệp có phải lúc nào cũng cần ý tưởng sáng tạo hoàn toàn mới?

Không. Một dự án có thể khởi nghiệp từ sản phẩm đã quen thuộc nhưng phục vụ phân khúc mới, cải thiện trải nghiệm, thay đổi cách phân phối hoặc tổ chức mô hình kinh doanh theo một cách tạo ra giá trị phù hợp hơn.

Khởi nghiệp và startup có hoàn toàn giống nhau không?

Hai khái niệm có vùng nghĩa giao nhau nhưng không nhất thiết đồng nhất trong mọi cách sử dụng. Khởi nghiệp có thể được dùng theo nghĩa rộng để chỉ quá trình hình thành một hoạt động kinh doanh mới, trong khi “startup” thường được dùng hẹp hơn cho những doanh nghiệp mới đang tìm kiếm và kiểm chứng một mô hình có khả năng phát triển mạnh hoặc mở rộng.