Bảo hiểm xã hội bắt buộc là gì và áp dụng cho ai?

Điểm cần lưu ý là “bắt buộc” nói đến nghĩa vụ tham gia khi một người thuộc nhóm do pháp luật xác định, chứ không có nghĩa mọi người dân đều phải tham gia theo cùng một cách. Đồng thời, việc thuộc diện BHXH bắt buộc cũng không đồng nghĩa mọi người tham gia đều mặc nhiên hưởng giống hệt nhau tất cả các chế độ; quyền hưởng còn phụ thuộc nhóm đối tượng, thời gian đóng, căn cứ đóng và điều kiện phát sinh của từng chế độ.

Vì sao bảo hiểm xã hội bắt buộc không phải khoản tiết kiệm cá nhân?

BHXH bắt buộc vận hành theo nguyên tắc đóng – hưởng kết hợp chia sẻ rủi ro. Mức hưởng được xác định trên cơ sở mức đóng và thời gian đóng, nhưng quỹ không đơn giản là một tài khoản riêng mà mỗi người gửi bao nhiêu rồi lấy lại đúng bấy nhiêu. Nguồn đóng được tập trung vào các quỹ thành phần để chi trả cho những trường hợp đủ điều kiện hưởng tại từng thời điểm. Luật quy định tỷ lệ đóng vào quỹ ốm đau, thai sản là 3% tiền lương làm căn cứ đóng và vào quỹ hưu trí, tử tuất là 22%; việc phân bổ nghĩa vụ giữa người lao động và người sử dụng lao động thay đổi theo từng nhóm đối tượng.

Đối với nhiều nhóm lao động làm việc theo quan hệ lao động thông thường, người lao động hằng tháng đóng 8% tiền lương làm căn cứ đóng BHXH vào quỹ hưu trí và tử tuất; người sử dụng lao động đóng thêm 3% vào quỹ ốm đau, thai sản và 14% vào quỹ hưu trí, tử tuất. Một số nhóm đặc thù có cách đóng khác, vì vậy không nên lấy tỷ lệ của lao động theo hợp đồng để áp dụng cho mọi trường hợp.

Cơ chế này lý giải vì sao BHXH có thể bảo vệ người lao động ở nhiều giai đoạn khác nhau: đang đi làm nhưng bị bệnh, nghỉ sinh con, suy giảm khả năng lao động do nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc khi người tham gia qua đời và thân nhân cần được bảo đảm thu nhập.

Những ai phải tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc?

Điều 2 Luật Bảo hiểm xã hội 2024 quy định phạm vi tham gia rộng hơn trước. Với công dân Việt Nam, các nhóm chính gồm:

·         Người làm việc theo hợp đồng lao động không xác định thời hạn hoặc hợp đồng xác định thời hạn từ đủ 01 tháng trở lên

·         Người làm việc theo thỏa thuận mang tên khác nhưng nội dung thể hiện có việc làm trả công, tiền lương và chịu sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên

·         Cán bộ, công chức, viên chức

·         Công nhân, viên chức quốc phòng; công nhân công an; người làm công tác khác trong tổ chức cơ yếu

·         Sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp; các chức danh thuộc Công an nhân dân và cơ yếu theo quy định

·         Hạ sĩ quan, binh sĩ, chiến sĩ nghĩa vụ và một số học viên quân đội, công an, cơ yếu hưởng sinh hoạt phí

·         Dân quân thường trực

·         Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng thuộc diện luật định

·         Vợ hoặc chồng không hưởng lương từ ngân sách được cử đi công tác nhiệm kỳ cùng thành viên cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài và hưởng chế độ sinh hoạt phí

·         Người quản lý doanh nghiệp và các chức danh quản lý doanh nghiệp, hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã thuộc diện luật định có hưởng tiền lương

·         Người hoạt động không chuyên trách ở cấp xã, thôn, tổ dân phố

·         Người làm việc không trọn thời gian thuộc quan hệ lao động và có tiền lương tháng đạt ít nhất mức làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc thấp nhất

·         Chủ hộ của hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh thuộc diện tham gia theo quy định của Chính phủ

·         Một số người quản lý doanh nghiệp, hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã thuộc diện luật định dù không hưởng tiền lương

Một thay đổi đáng chú ý từ ngày 01/07/2025 là pháp luật không chỉ nhìn vào tên gọi của hợp đồng. Nếu thỏa thuận trên thực tế thể hiện việc làm có trả công, tiền lương và có sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên, người lao động vẫn có thể thuộc diện BHXH bắt buộc. Quy định này giúp hạn chế việc đổi tên hợp đồng để né nghĩa vụ BHXH.

Người lao động là công dân nước ngoài làm việc tại Việt Nam cũng thuộc diện BHXH bắt buộc khi làm việc theo hợp đồng lao động xác định thời hạn từ đủ 12 tháng trở lên, trừ một số trường hợp như di chuyển nội bộ doanh nghiệp, đã đủ tuổi nghỉ hưu tại thời điểm giao kết hợp đồng hoặc điều ước quốc tế có quy định khác.

Ngược lại, Luật cũng xác định một số trường hợp không thuộc diện tham gia, chẳng hạn người đang hưởng lương hưu hoặc một số trợ cấp hằng tháng; người lao động là người giúp việc gia đình; và một số chủ hộ kinh doanh hoặc người quản lý không hưởng lương đã đủ tuổi nghỉ hưu, trừ trường hợp đặc biệt được pháp luật cho phép tiếp tục đóng để đủ điều kiện hưởng chế độ.

Người lao động được bảo đảm những chế độ nào?

Luật Bảo hiểm xã hội 2024 xác định BHXH bắt buộc gồm 5 nhóm chế độ: ốm đau, thai sản, hưu trí, tử tuất và bảo hiểm tai nạn lao động – bệnh nghề nghiệp. Tuy nhiên, đây là các chế độ của toàn hệ thống; phạm vi đối tượng được hưởng từng chế độ vẫn phải kiểm tra theo quy định riêng.

Chế độ ốm đau

Với nhóm đủ điều kiện, chế độ ốm đau bù đắp một phần thu nhập trong thời gian người lao động phải nghỉ việc để điều trị bệnh, tai nạn không phải tai nạn lao động hoặc chăm sóc con dưới 07 tuổi bị ốm.

Trong trường hợp thông thường, mức trợ cấp ốm đau bằng 75% tiền lương làm căn cứ đóng BHXH. Thời gian hưởng tối đa trong năm đối với người làm việc trong điều kiện bình thường là 30, 40 hoặc 60 ngày tùy thời gian đã đóng; với nghề, công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm hoặc địa bàn đặc biệt khó khăn, giới hạn tương ứng có thể là 40, 50 hoặc 70 ngày. Khi chăm sóc con ốm, thời gian tối đa là 20 ngày mỗi năm đối với con dưới 03 tuổi và 15 ngày đối với con từ đủ 03 đến dưới 07 tuổi.

Quyền lợi này không phát sinh trong mọi trường hợp nghỉ bệnh. Luật loại trừ một số tình huống như tự gây thương tích, sử dụng ma túy trái quy định hoặc khoảng thời gian nghỉ bị trùng với một số chế độ khác. Đây là lý do “có đóng BHXH” chưa đủ; sự kiện nghỉ việc phải đáp ứng đúng điều kiện pháp luật.

Chế độ thai sản

Chế độ thai sản bảo vệ thu nhập trong các trường hợp như lao động nữ mang thai, sinh con, mang thai hộ, nhận con do nhờ mang thai hộ, nhận nuôi con dưới 06 tháng tuổi; đồng thời pháp luật cũng dành quyền lợi cho lao động nam có vợ sinh con trong những trường hợp luật định.

Đối với trợ cấp thai sản theo tháng, mức hưởng thông thường bằng 100% mức bình quân tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc của 06 tháng gần nhất trước khi nghỉ hưởng chế độ. Trường hợp đủ điều kiện nhận trợ cấp một lần khi sinh con, nhận con do nhờ mang thai hộ hoặc nhận nuôi con dưới 06 tháng tuổi, mức trợ cấp bằng 02 lần mức tham chiếu cho mỗi con.

Điều kiện về thời gian đóng thay đổi theo từng trường hợp. Chẳng hạn, lao động nữ sinh con thông thường phải có từ đủ 06 tháng đóng BHXH bắt buộc trong 12 tháng liền kề trước khi sinh; luật có quy định riêng đối với trường hợp dưỡng thai hoặc điều trị vô sinh. Vì vậy, cần kiểm tra lịch sử đóng cụ thể thay vì chỉ căn cứ việc người lao động đang có tên trong hệ thống BHXH tại thời điểm sinh con.

Chế độ hưu trí

Hưu trí chuyển sự bảo vệ từ rủi ro ngắn hạn sang bảo đảm thu nhập dài hạn khi người lao động kết thúc quá trình làm việc. Theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024, nhiều nhóm người lao động khi nghỉ việc có từ đủ 15 năm đóng BHXH bắt buộc và đáp ứng điều kiện về tuổi nghỉ hưu hoặc trường hợp đặc thù theo luật có thể được hưởng lương hưu.

Với người đủ điều kiện hưởng lương hưu theo quy định thông thường, lao động nữ được tính mức khởi điểm bằng 45% mức bình quân tiền lương làm căn cứ đóng BHXH tương ứng 15 năm đóng, sau đó mỗi năm thêm 2%, tối đa 75%. Với lao động nam, mức 45% tương ứng 20 năm đóng; trường hợp có từ đủ 15 đến dưới 20 năm thì mức hưởng bắt đầu từ 40% tại 15 năm và tăng thêm theo số năm đóng.

Như vậy, quyền lợi hưu trí không chỉ phụ thuộc vào việc “đã tham gia BHXH” mà phụ thuộc mạnh vào thời gian đóng và mức tiền lương làm căn cứ đóng. Hai người cùng nghỉ hưu một thời điểm có thể nhận mức lương hưu khác nhau vì quá trình đóng khác nhau.

Chế độ tử tuất

Khi người tham gia hoặc người đang hưởng một số chế độ BHXH qua đời, cơ chế bảo vệ được chuyển sang thân nhân hoặc người lo mai táng nếu đáp ứng điều kiện.

Người lo mai táng có thể được hưởng trợ cấp mai táng bằng 10 lần mức tham chiếu khi người chết thuộc trường hợp luật định. Đối với trợ cấp tuất hằng tháng, mức cơ bản cho mỗi thân nhân đủ điều kiện bằng 50% mức tham chiếu; trường hợp thân nhân không có người trực tiếp nuôi dưỡng, mức hưởng bằng 70% mức tham chiếu. Pháp luật cũng quy định trường hợp hưởng trợ cấp tuất một lần.

Chế độ tử tuất cho thấy BHXH bắt buộc không chỉ bảo vệ chính người đang đóng mà còn có chức năng giảm cú sốc thu nhập đối với gia đình khi người tham gia qua đời.

Tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp

Đây là chế độ được thực hiện theo pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động và có cơ chế quỹ riêng trong hệ thống bảo hiểm. Luật Bảo hiểm xã hội 2024 tiếp tục xác định bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp là một trong 5 chế độ của BHXH bắt buộc, đồng thời pháp luật chuyên ngành quy định cụ thể đối tượng và điều kiện hưởng.

Đối với tai nạn lao động đủ điều kiện, người lao động bị suy giảm khả năng lao động từ 5% đến 30% có thể hưởng trợ cấp một lần; từ 31% trở lên có thể hưởng trợ cấp hằng tháng. Việc xác định quyền hưởng còn phụ thuộc hoàn cảnh xảy ra tai nạn, kết quả giám định mức suy giảm khả năng lao động và các điều kiện loại trừ.

Mức hưởng phụ thuộc vào những điều kiện nào?

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng chỉ cần doanh nghiệp đang đóng BHXH thì khi có sự kiện như ốm, sinh con hoặc nghỉ hưu, người lao động đương nhiên được hưởng một mức cố định. Thực tế, mỗi chế độ có một “bộ điều kiện” riêng.

Thông thường, quyền lợi được xác định từ bốn yếu tố chính:

·         Nhóm đối tượng tham gia, vì không phải chế độ nào cũng áp dụng giống nhau cho tất cả các nhóm

·         Thời gian đóng, đặc biệt quan trọng với thai sản, hưu trí và tử tuất

·         Tiền lương làm căn cứ đóng, là yếu tố trực tiếp ảnh hưởng nhiều mức trợ cấp và lương hưu

·         Sự kiện và điều kiện hưởng thực tế, chẳng hạn loại bệnh, thời gian nghỉ, hoàn cảnh tai nạn hoặc kết quả giám định suy giảm khả năng lao động

Nguyên tắc của Luật là mức hưởng BHXH bắt buộc được tính trên cơ sở mức đóng và thời gian đóng, đồng thời có sự chia sẻ giữa những người tham gia. Thời gian đã được tính để hưởng BHXH một lần thì không tiếp tục được tính làm thời gian hưởng các chế độ BHXH về sau.

Vì vậy, khi đánh giá một trường hợp cụ thể, câu hỏi đúng không chỉ là “tôi có tham gia BHXH không?” mà còn phải là “tôi thuộc nhóm nào, đã đóng bao lâu, đóng trên mức nào và sự kiện của tôi có đáp ứng điều kiện của chế độ tương ứng không?”.

Người tham gia còn có những quyền pháp lý nào?

Quyền của người tham gia BHXH không chỉ là nhận tiền trợ cấp. Luật Bảo hiểm xã hội 2024 còn trao cho người tham gia quyền được cấp sổ BHXH, được cung cấp thông tin định kỳ về quá trình đóng, yêu cầu cơ quan BHXH xác nhận thông tin khi cần và yêu cầu người sử dụng lao động thực hiện đầy đủ trách nhiệm BHXH đối với mình.

Người tham gia cũng có quyền khiếu nại, tố cáo hoặc khởi kiện về BHXH theo quy định. Đối với người đã đủ điều kiện thụ hưởng, pháp luật yêu cầu các chế độ phải được chi trả đầy đủ, kịp thời và thuận tiện; một số trường hợp đang hưởng chế độ còn được hưởng bảo hiểm y tế theo quy định.

Về phía người sử dụng lao động, trách nhiệm không dừng ở việc khấu trừ phần người lao động phải đóng. Người sử dụng lao động phải đăng ký tham gia, đóng phần thuộc trách nhiệm của mình, lập hồ sơ để người lao động hưởng chế độ và phối hợp xác nhận thời gian đóng khi quan hệ lao động chấm dứt. Nếu không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ nghĩa vụ đóng làm thiệt hại đến quyền lợi hợp pháp của người lao động, Luật còn đặt ra trách nhiệm bồi thường theo quy định.

Trong thực tế, việc chủ động theo dõi quá trình đóng là rất quan trọng. Người lao động nên kiểm tra định kỳ thời gian tham gia, mức tiền lương làm căn cứ đóng và đơn vị đang đóng cho mình; nếu có sai lệch, nên yêu cầu điều chỉnh sớm thay vì chỉ phát hiện khi cần giải quyết chế độ.

Những nhầm lẫn thường gặp về bảo hiểm xã hội bắt buộc

BHXH bắt buộc không đồng nghĩa với bảo hiểm thất nghiệp. Luật Bảo hiểm xã hội xác định bảo hiểm thất nghiệp được thực hiện theo pháp luật về việc làm, không phải một trong 5 chế độ BHXH bắt buộc liệt kê tại Điều 4. Tương tự, bảo hiểm y tế có hệ thống pháp luật và cơ chế đóng – hưởng riêng, dù trong một số trường hợp quyền BHYT gắn với quá trình hưởng chế độ BHXH.

BHXH bắt buộc cũng không giống BHXH tự nguyện. BHXH bắt buộc áp dụng khi người lao động hoặc người sử dụng lao động rơi vào nhóm luật định; BHXH tự nguyện dành cho người đủ điều kiện lựa chọn tham gia. Phạm vi chế độ của hai loại hình cũng khác nhau.

Không thể né BHXH chỉ bằng cách đổi tên hợp đồng. Từ ngày 01/07/2025, nếu một thỏa thuận tuy không mang tên “hợp đồng lao động” nhưng có nội dung về việc làm có trả công, tiền lương và có sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên, quan hệ đó vẫn có thể thuộc diện BHXH bắt buộc.

Không phải mọi người tham gia đều được hưởng đồng thời cả 5 chế độ. Năm chế độ là cấu trúc của hệ thống BHXH bắt buộc, nhưng từng chương của Luật xác định riêng đối tượng và điều kiện hưởng. Chẳng hạn, phạm vi đối tượng hưởng ốm đau, thai sản hoặc tai nạn lao động – bệnh nghề nghiệp có những giới hạn riêng.

Bảo hiểm xã hội bắt buộc có thể hiểu ngắn gọn là cơ chế an sinh do Nhà nước tổ chức và bắt buộc áp dụng đối với những người thuộc diện luật định nhằm bảo đảm một phần thu nhập trước các rủi ro và giai đoạn quan trọng của đời sống lao động. Quyền lợi cốt lõi được tổ chức quanh 5 nhóm chế độ gồm ốm đau, thai sản, hưu trí, tử tuất và tai nạn lao động – bệnh nghề nghiệp. Tuy nhiên, để biết một người thực tế được hưởng gì, cần đối chiếu đồng thời nhóm đối tượng, thời gian đóng, mức đóng và điều kiện cụ thể của từng chế độ.