Doanh nghiệp tư nhân là gì?

Theo khoản 1 Điều 188 Luật Doanh nghiệp 2020, doanh nghiệp tư nhân là doanh nghiệp do một cá nhân làm chủ và cá nhân đó tự chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình về mọi hoạt động của doanh nghiệp.

Cơ chế này tạo nên sự khác biệt căn bản giữa doanh nghiệp tư nhân và những mô hình có sự tách biệt rõ hơn giữa tài sản của chủ sở hữu với nghĩa vụ tài sản của doanh nghiệp. Vì vậy, khi tìm hiểu doanh nghiệp tư nhân, yếu tố cần chú ý nhất là mối quan hệ trực tiếp giữa quyền làm chủ, quyền quản lý và trách nhiệm tài sản của chủ doanh nghiệp.

Đặc điểm pháp lý của doanh nghiệp tư nhân

Doanh nghiệp tư nhân có một số đặc điểm pháp lý gắn chặt với chế độ một cá nhân làm chủ và trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản.

Chỉ do một cá nhân làm chủ

Chủ sở hữu doanh nghiệp tư nhân bắt buộc là một cá nhân. Đây không phải mô hình cho phép nhiều người cùng đứng tên sở hữu doanh nghiệp hoặc một tổ chức trở thành chủ sở hữu.

Pháp luật còn giới hạn mỗi cá nhân chỉ được quyền thành lập một doanh nghiệp tư nhân. Chủ doanh nghiệp tư nhân đồng thời không được là chủ hộ kinh doanh hoặc thành viên hợp danh của công ty hợp danh.

Quy định này phù hợp với bản chất của loại hình doanh nghiệp: quyền sở hữu và trách nhiệm cuối cùng đối với hoạt động kinh doanh đều tập trung vào một cá nhân.

Chủ doanh nghiệp chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản

Đây là đặc điểm quan trọng nhất của doanh nghiệp tư nhân.

Trách nhiệm của chủ doanh nghiệp không được giới hạn đơn thuần trong số vốn đã đưa vào hoạt động kinh doanh. Luật quy định chủ doanh nghiệp phải tự chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình về mọi hoạt động của doanh nghiệp.

Điều đó có ý nghĩa rằng số vốn chủ doanh nghiệp đăng ký đầu tư không đồng thời trở thành giới hạn tối đa cho trách nhiệm tài sản của người này.

Chính đặc điểm này khiến việc lựa chọn doanh nghiệp tư nhân cần được nhìn nhận cùng với mức độ rủi ro của hoạt động kinh doanh. Khi nghĩa vụ tài sản phát sinh lớn, phạm vi trách nhiệm của chủ doanh nghiệp có thể vượt ra ngoài phần vốn đã dành cho hoạt động của doanh nghiệp.

Không được phát hành chứng khoán

Khoản 2 Điều 188 Luật Doanh nghiệp 2020 quy định doanh nghiệp tư nhân không được phát hành bất kỳ loại chứng khoán nào.

Giới hạn này có liên hệ trực tiếp với cấu trúc sở hữu của doanh nghiệp tư nhân. Doanh nghiệp chỉ có một cá nhân làm chủ, không được thiết kế theo cơ chế phân chia quyền sở hữu thông qua cổ phần như công ty cổ phần.

Do đó, doanh nghiệp tư nhân không thể sử dụng việc phát hành chứng khoán như một phương thức huy động vốn.

Bị giới hạn trong việc góp vốn vào doanh nghiệp khác

Doanh nghiệp tư nhân không được quyền góp vốn thành lập hoặc mua cổ phần, phần vốn góp trong công ty hợp danh, công ty trách nhiệm hữu hạn hoặc công ty cổ phần. Quy định này được xác lập tại khoản 4 Điều 188 Luật Doanh nghiệp 2020.

Cần phân biệt giữa chính doanh nghiệp tư nhân và cá nhân là chủ doanh nghiệp. Quy định trên trực tiếp giới hạn quyền góp vốn, mua cổ phần hoặc phần vốn góp của doanh nghiệp tư nhân; không nên mặc nhiên hiểu mọi hoạt động đầu tư của cá nhân chủ doanh nghiệp đều bị cấm.

Doanh nghiệp tư nhân có tư cách pháp nhân không?

Doanh nghiệp tư nhân không đáp ứng cơ chế độc lập tài sản cần thiết để được công nhận là pháp nhân.

Điểm cốt lõi nằm ở chế độ trách nhiệm của chủ doanh nghiệp. Điều 188 Luật Doanh nghiệp 2020 đặt toàn bộ trách nhiệm đối với hoạt động của doanh nghiệp lên cá nhân chủ sở hữu bằng toàn bộ tài sản của người này.

Trong khi đó, Điều 74 Bộ luật Dân sự 2015 đặt ra một trong các điều kiện của pháp nhân là phải có tài sản độc lập với cá nhân, pháp nhân khác và tự chịu trách nhiệm bằng tài sản của mình.

Vì vậy, không nên suy luận rằng cứ đăng ký thành lập doanh nghiệp thì đương nhiên có tư cách pháp nhân. Doanh nghiệp tư nhân vẫn là một loại hình doanh nghiệp được pháp luật công nhận nhưng không có tư cách pháp nhân.

Điều này cũng giải thích vì sao chế độ trách nhiệm tài sản của chủ doanh nghiệp trở thành yếu tố đặc biệt quan trọng khi đánh giá mô hình doanh nghiệp tư nhân.

Vốn của doanh nghiệp tư nhân được xác định như thế nào?

Vốn đầu tư của doanh nghiệp tư nhân gắn trực tiếp với chủ doanh nghiệp.

Theo Điều 189 Luật Doanh nghiệp 2020, vốn đầu tư của chủ doanh nghiệp tư nhân do chính chủ doanh nghiệp tự đăng ký. Chủ doanh nghiệp có nghĩa vụ đăng ký chính xác tổng số vốn đầu tư và thể hiện cụ thể các loại tài sản cấu thành vốn theo quy định.

Toàn bộ vốn và tài sản được sử dụng vào hoạt động kinh doanh, bao gồm cả vốn vay và tài sản thuê, phải được ghi chép đầy đủ vào sổ kế toán và báo cáo tài chính của doanh nghiệp theo quy định pháp luật.

Chủ doanh nghiệp có thể thay đổi vốn đầu tư

Trong quá trình hoạt động, chủ doanh nghiệp có quyền tăng hoặc giảm vốn đầu tư của mình và việc thay đổi phải được ghi chép đầy đủ vào sổ kế toán.

Tuy nhiên, nếu giảm vốn đầu tư xuống thấp hơn số vốn đã đăng ký, chủ doanh nghiệp chỉ được giảm sau khi đăng ký với cơ quan đăng ký kinh doanh.

Điểm cần lưu ý là vốn đầu tư đã đăng ký không phải giới hạn trách nhiệm tài sản của chủ doanh nghiệp. Đây là hai vấn đề khác nhau. Chủ doanh nghiệp có thể đăng ký một mức vốn nhất định nhưng vẫn phải chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình theo cơ chế của Điều 188.

Chủ doanh nghiệp tư nhân có quyền quản lý như thế nào?

Do chỉ có một cá nhân làm chủ, quyền quyết định đối với hoạt động của doanh nghiệp tư nhân được tập trung rất cao.

Theo Luật Doanh nghiệp 2020, chủ doanh nghiệp tư nhân có toàn quyền quyết định đối với tất cả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp, việc sử dụng lợi nhuận sau khi đã nộp thuế và thực hiện các nghĩa vụ tài chính khác theo quy định.

Chủ doanh nghiệp có thể trực tiếp làm Giám đốc hoặc Tổng giám đốc hoặc thuê người khác đảm nhiệm chức vụ này. Tuy nhiên, việc thuê người quản lý không làm chuyển trách nhiệm pháp lý cuối cùng khỏi chủ doanh nghiệp.

Nói cách khác, có thể phân biệt hai lớp quyền và trách nhiệm:

·         Người được thuê có thể thực hiện công việc quản lý theo phạm vi được giao

·         Chủ doanh nghiệp vẫn là người chịu trách nhiệm về hoạt động kinh doanh theo chế độ pháp lý của doanh nghiệp tư nhân

Đây là cơ chế vừa tạo sự linh hoạt trong tổ chức quản lý, vừa duy trì nguyên tắc trách nhiệm tập trung vào cá nhân chủ sở hữu.

Ưu điểm và hạn chế của doanh nghiệp tư nhân

Cấu trúc một cá nhân làm chủ tạo cho doanh nghiệp tư nhân một số lợi thế về quyền quyết định, nhưng chính cấu trúc đó cũng hình thành những giới hạn đáng kể.

Ưu điểm

Quyền sở hữu và quyền quyết định tập trung vào một người giúp quá trình quản lý không phải phụ thuộc vào cơ chế biểu quyết giữa nhiều thành viên hoặc cổ đông.

Chủ doanh nghiệp có toàn quyền quyết định hoạt động kinh doanh và cách sử dụng lợi nhuận sau khi hoàn thành các nghĩa vụ tài chính. Vì vậy, mô hình có thể phù hợp với hoạt động kinh doanh mà một cá nhân muốn trực tiếp kiểm soát.

Cơ cấu sở hữu cũng tương đối dễ nhận diện: không tồn tại vấn đề phân chia tỷ lệ sở hữu giữa nhiều thành viên ngay trong bản chất của loại hình doanh nghiệp.

Hạn chế

Đổi lại quyền kiểm soát tập trung là mức độ trách nhiệm tài sản rất lớn. Chủ doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình chứ không chỉ trong phạm vi vốn đầu tư đã đăng ký.

Khả năng huy động vốn cũng chịu những giới hạn pháp lý đáng kể. Doanh nghiệp tư nhân không được phát hành chứng khoán và bản thân doanh nghiệp cũng không được góp vốn thành lập hoặc mua cổ phần, phần vốn góp trong các loại hình công ty được liệt kê tại Điều 188.

Vì vậy, ưu điểm về quyền tự quyết và hạn chế về trách nhiệm tài sản thực chất là hai mặt của cùng một cơ chế: một cá nhân nắm quyền làm chủ rất lớn nhưng đồng thời phải trực tiếp gánh trách nhiệm tương ứng.

Phân biệt doanh nghiệp tư nhân với công ty TNHH một thành viên

Doanh nghiệp tư nhân và công ty TNHH một thành viên đều có thể do một cá nhân làm chủ, nhưng không vì thế mà hai loại hình có bản chất pháp lý giống nhau.

Khác biệt quan trọng nhất nằm ở chế độ trách nhiệm.

Đối với doanh nghiệp tư nhân, cá nhân làm chủ phải chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình về hoạt động của doanh nghiệp. Trong công ty TNHH một thành viên, chủ sở hữu về nguyên tắc chịu trách nhiệm về các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác của công ty trong phạm vi vốn điều lệ của công ty.

Một khác biệt khác là tư cách pháp nhân. Công ty TNHH một thành viên có tư cách pháp nhân kể từ ngày được cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, trong khi doanh nghiệp tư nhân không có tư cách pháp nhân.

Về cơ chế huy động vốn, doanh nghiệp tư nhân không được phát hành bất kỳ loại chứng khoán nào. Công ty TNHH một thành viên cũng không được phát hành cổ phần, trừ trường hợp để chuyển đổi thành công ty cổ phần, nhưng pháp luật cho phép công ty TNHH một thành viên phát hành trái phiếu theo các điều kiện luật định.

Do đó, việc cả hai mô hình đều có thể gắn với một cá nhân sở hữu không phải tiêu chí đủ để xem chúng tương đương. Chế độ trách nhiệm tài sản mới là một trong những yếu tố quan trọng nhất cần xem xét.

Doanh nghiệp tư nhân có thể hiểu ngắn gọn là mô hình doanh nghiệp do một cá nhân làm chủ và cá nhân đó chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình đối với mọi hoạt động của doanh nghiệp. Đây cũng là đặc điểm chi phối phần lớn cơ chế pháp lý của loại hình này, từ sở hữu, quản lý, vốn đến khả năng huy động vốn.

Mô hình đem lại quyền quyết định tập trung cho chủ doanh nghiệp nhưng đi kèm trách nhiệm tài sản không giới hạn trong số vốn đã đầu tư. Vì vậy, khi tìm hiểu doanh nghiệp tư nhân, không nên chỉ nhìn vào sự đơn giản của cơ cấu một chủ sở hữu mà cần đặc biệt đánh giá hệ quả của chế độ trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản.