Khung quản trị vốn và tài trợ gồm những gì?

Một khung hoàn chỉnh thường liên kết sáu vấn đề: nhu cầu vốn, nguồn tài trợ, cơ cấu vốn, chi phí vốn, thanh khoản – kỳ hạn và cơ chế kiểm soát. Các yếu tố này phụ thuộc lẫn nhau. Một khoản vay có lãi suất thấp chưa chắc là phương án tốt nếu kỳ hạn quá ngắn so với vòng đời tài sản; ngược lại, sử dụng quá nhiều vốn chủ sở hữu có thể giảm áp lực trả nợ nhưng làm tăng yêu cầu sinh lời đối với doanh nghiệp.

Khung quản trị vốn và tài trợ bắt đầu từ việc xác định nhu cầu vốn

Nhu cầu vốn là điểm xuất phát vì doanh nghiệp chỉ có thể lựa chọn phương án tài trợ hợp lý khi biết vốn được dùng cho mục đích gì, cần bao nhiêu và cần trong bao lâu.

Về bản chất, nhu cầu vốn thường hình thành từ hai nhóm. Vốn đầu tư dài hạn phục vụ tài sản cố định, dự án mở rộng, công nghệ hoặc năng lực sản xuất mới. Vốn lưu động tài trợ cho hàng tồn kho, khoản phải thu, tiền mặt vận hành và khoảng thời gian từ khi chi tiền đến khi thu được tiền từ khách hàng.

Không nên xác định nhu cầu vốn chỉ bằng tổng ngân sách dự kiến. Khung quản trị cần đồng thời xem xét:

·         Quy mô dòng tiền phải chi

·         Thời điểm phát sinh từng khoản chi

·         Thời điểm dòng tiền quay trở lại

·         Phần vốn có thể được tài trợ từ dòng tiền nội bộ

·         Mức dự phòng cần thiết khi doanh thu, chi phí hoặc tiến độ khác kế hoạch

Điểm quan trọng là phân biệt nhu cầu vốn kế toán với nhu cầu tiền mặt thực tế. Một doanh nghiệp có thể có lợi nhuận nhưng vẫn thiếu tiền nếu phải thanh toán cho nhà cung cấp trước khi thu được công nợ khách hàng. Vì vậy, dự báo dòng tiền và chu kỳ chuyển đổi tiền mặt thường có giá trị quản trị trực tiếp hơn việc chỉ nhìn vào lợi nhuận.

Nhu cầu vốn cũng cần được gắn với thời hạn sử dụng. Một tài sản tạo dòng tiền trong nhiều năm không nên phụ thuộc hoàn toàn vào khoản tài trợ phải hoàn trả trong vài tháng. Đây là nguyên tắc nền tảng để hạn chế rủi ro tái cấp vốn.

Nguồn vốn phải được phân loại theo bản chất và khả năng hoàn trả

Sau khi xác định nhu cầu, doanh nghiệp xây dựng tập hợp các nguồn vốn có thể sử dụng. Hai nhóm nền tảng là vốn chủ sở hữu và nợ, bên cạnh nguồn vốn hình thành từ hoạt động kinh doanh.

Vốn chủ sở hữu không tạo nghĩa vụ trả lãi và hoàn trả theo lịch cố định, nhờ đó tăng khả năng chịu đựng biến động. Đổi lại, chủ sở hữu kỳ vọng lợi nhuận tương xứng với rủi ro và có thể bị pha loãng quyền sở hữu khi doanh nghiệp huy động thêm cổ phần.

Nợ vay tạo nghĩa vụ thanh toán rõ ràng về lãi và gốc. Khi dòng tiền kinh doanh đủ ổn định, nợ có thể giúp doanh nghiệp tài trợ tăng trưởng mà không phải tăng tương ứng vốn chủ sở hữu. Tuy nhiên, nghĩa vụ trả nợ vẫn tồn tại khi doanh thu suy giảm, vì vậy đòn bẩy làm tăng cả tiềm năng sinh lời lẫn mức độ dễ tổn thương của doanh nghiệp.

Ngoài hai nhóm này, nguồn tài trợ có thể phát sinh từ lợi nhuận giữ lại, tín dụng thương mại, thuê tài chính hoặc các công cụ tài trợ phù hợp với đặc điểm doanh nghiệp. Điều cần quản trị không chỉ là tên nguồn vốn mà còn là các thuộc tính của nó: kỳ hạn, lãi suất, lịch trả tiền, tài sản bảo đảm, điều kiện ràng buộc và khả năng gia hạn.

Do đó, lựa chọn nguồn vốn phải bắt đầu từ sự phù hợp với nhu cầu sử dụng vốn chứ không chỉ từ mức lãi suất được chào.

Cơ cấu vốn xác định mức cân bằng giữa chi phí và rủi ro

Cơ cấu vốn thể hiện cách doanh nghiệp kết hợp vốn chủ sở hữu với nợ để tài trợ tài sản và hoạt động. Đây là lớp trung tâm của khung quản trị bởi thay đổi tỷ trọng nợ có thể tác động đồng thời đến chi phí vốn, lợi nhuận dành cho chủ sở hữu, thanh khoản và khả năng chịu rủi ro.

Sử dụng thêm nợ có thể có lợi khi doanh nghiệp tạo được dòng tiền đủ để đáp ứng nghĩa vụ tài chính và chi phí nợ hợp lý so với lợi ích kinh tế nhận được. Nhưng khi mức vay tăng, chi phí không chỉ nằm ở lãi suất. Doanh nghiệp còn chịu rủi ro thanh khoản, rủi ro vi phạm điều khoản tín dụng và nguy cơ phải tái cấp vốn trong điều kiện bất lợi.

Vì thế, không tồn tại một tỷ lệ nợ/vốn chủ sở hữu tối ưu áp dụng cho mọi doanh nghiệp. Mức phù hợp phụ thuộc vào độ ổn định của dòng tiền, tính chất tài sản, ngành kinh doanh, tốc độ tăng trưởng, khả năng tiếp cận vốn và mức biến động lợi nhuận.

Khung quản trị nên kiểm soát cơ cấu vốn thông qua một nhóm chỉ tiêu thay vì chỉ theo dõi một tỷ lệ. Các chỉ tiêu thường có ý nghĩa gồm:

·         Nợ trên vốn chủ sở hữu để phản ánh mức đòn bẩy

·         Nợ ròng trên EBITDA để liên hệ dư nợ với năng lực tạo lợi nhuận vận hành

·         Khả năng thanh toán lãi để đánh giá dư địa chi trả chi phí lãi vay

·         DSCR để đánh giá dòng tiền có đáp ứng tổng nghĩa vụ nợ hay không

DSCR lớn hơn 1 có nghĩa dòng tiền dùng để trả nợ lớn hơn nghĩa vụ nợ trong cùng kỳ, nhưng ngưỡng chấp nhận thực tế không có một con số chung cho mọi doanh nghiệp. Bên cho vay, ngành nghề và mức biến động dòng tiền có thể yêu cầu khoảng an toàn khác nhau.

Chi phí vốn phải được đánh giá trên tổng chi phí kinh tế, không chỉ lãi suất

Một trong những chức năng quan trọng nhất của khung quản trị vốn và tài trợ là xác định doanh nghiệp thực sự phải trả bao nhiêu để có quyền sử dụng vốn.

Đối với nợ, chi phí có thể gồm lãi suất, phí thu xếp, phí cam kết, chi phí bảo đảm và các khoản phí liên quan. Nếu khoản vay có lãi suất thả nổi, chi phí còn thay đổi theo lãi suất tham chiếu.

Đối với vốn chủ sở hữu, chi phí không xuất hiện dưới dạng hóa đơn hay lịch trả lãi nhưng vẫn tồn tại về mặt kinh tế. Nhà đầu tư yêu cầu mức sinh lời tương xứng với rủi ro mà họ chấp nhận.

Khi doanh nghiệp sử dụng đồng thời nhiều nguồn vốn, chi phí sử dụng vốn bình quân gia quyền – WACC là một chỉ tiêu quan trọng:

WACC = Tỷ trọng vốn chủ sở hữu × Chi phí vốn chủ sở hữu Tỷ trọng nợ × Chi phí nợ sau thuế

WACC giúp doanh nghiệp nhìn chi phí vốn ở cấp độ toàn bộ cấu trúc tài trợ thay vì đánh giá riêng từng khoản vay. Tuy nhiên, WACC không nên được sử dụng máy móc như một mức chuẩn duy nhất cho mọi dự án. Dự án có mức rủi ro khác đáng kể so với hoạt động hiện tại có thể cần tỷ lệ chiết khấu phản ánh chính rủi ro đó.

Chi phí vốn cũng phải được xem cùng kỳ hạn và mức linh hoạt. Một khoản tài trợ có lãi suất danh nghĩa thấp nhưng kèm phí cao, yêu cầu tài sản bảo đảm lớn hoặc điều kiện trả trước bất lợi có thể đắt hơn một phương án có lãi suất niêm yết cao hơn.

Thanh khoản và kỳ hạn quyết định khả năng duy trì cấu trúc tài trợ

Doanh nghiệp không mất khả năng thanh toán chỉ vì tổng tài sản thấp hơn tổng nợ. Vấn đề thường xuất hiện khi tiền phải trả đến hạn trước khi doanh nghiệp có đủ tiền có thể sử dụng.

Vì vậy, khung quản trị phải lập hồ sơ kỳ hạn cho cả tài sản và nghĩa vụ tài chính. Mục tiêu là hạn chế tình trạng sử dụng nguồn vốn ngắn hạn để tài trợ quá lớn cho tài sản thu hồi vốn trong thời gian dài.

Một doanh nghiệp dùng khoản vay ba tháng để đầu tư tài sản tạo dòng tiền trong năm năm phải liên tục gia hạn hoặc vay mới. Nếu thị trường tín dụng thắt chặt đúng thời điểm khoản vay đáo hạn, hoạt động kinh doanh tốt vẫn không loại bỏ được rủi ro thiếu thanh khoản.

Khung quản trị vì thế cần theo dõi đồng thời:

·         Dòng tiền dự báo theo tuần, tháng và các kỳ dài hơn phù hợp với hoạt động

·         Lịch trả nợ gốc và lãi

·         Khoản vay sắp đáo hạn

·         Hạn mức tín dụng còn khả dụng

·         Số dư tiền và tài sản có khả năng chuyển đổi nhanh thành tiền

·         Các kịch bản doanh thu giảm, chi phí tăng hoặc thu tiền chậm

Đây cũng là lý do dự phòng thanh khoản có giá trị dù nguồn tiền đó chưa được sử dụng. Tiền mặt, hạn mức chưa rút hoặc nguồn tài trợ dự phòng tạo khoảng thời gian để doanh nghiệp phản ứng khi dòng tiền thực tế lệch khỏi kế hoạch.

Kiểm soát rủi ro tài trợ phải bao gồm cả lãi suất, tiền tệ và điều khoản vay

Chi phí tài trợ có thể thay đổi sau thời điểm ký hợp đồng. Khoản vay lãi suất thả nổi chịu ảnh hưởng của biến động lãi suất; khoản nợ bằng ngoại tệ tạo thêm rủi ro tỷ giá nếu nguồn thu không cùng đồng tiền.

Khung quản trị cần xác định doanh nghiệp đang chịu loại rủi ro nào, mức độ chịu đựng tối đa và biện pháp xử lý tương ứng. Với rủi ro lãi suất, doanh nghiệp có thể cân nhắc tỷ lệ giữa nợ cố định và nợ thả nổi. Với ngoại tệ, nguyên tắc cơ bản là xem xét mức độ khớp giữa đồng tiền của nguồn thu và đồng tiền của nghĩa vụ nợ trước khi sử dụng công cụ phòng ngừa phức tạp hơn.

Một lớp kiểm soát khác thường bị bỏ qua là covenant, tức các điều kiện mà doanh nghiệp phải duy trì theo hợp đồng tín dụng. Covenant có thể liên quan đến đòn bẩy, khả năng trả lãi, tài sản bảo đảm, phân phối cổ tức hoặc phát sinh thêm nợ.

Vi phạm covenant có thể làm phát sinh hậu quả trước cả khi doanh nghiệp thực sự hết tiền. Vì vậy, các chỉ tiêu ràng buộc cần được dự báo trước nhiều kỳ thay vì chỉ kiểm tra sau khi báo cáo tài chính đã hoàn thành.

Cơ chế quản trị biến các chỉ tiêu tài chính thành giới hạn ra quyết định

Một khung chỉ có các tỷ lệ tài chính nhưng không quy định ai quyết định, giới hạn nào phải tuân thủ và xử lý thế nào khi vượt ngưỡng thì chưa phải là khung quản trị hoàn chỉnh.

Doanh nghiệp cần xác định rõ quyền hạn đối với từng quyết định huy động vốn. Khoản tài trợ thông thường có thể được phê duyệt ở cấp điều hành, trong khi giao dịch làm thay đổi đáng kể đòn bẩy, tài sản bảo đảm hoặc quyền sở hữu có thể phải trình cấp quản trị cao hơn.

Các giới hạn quản trị nên được thiết kế thành một hệ thống liên kết, chẳng hạn:

·         Giới hạn đòn bẩy phù hợp với khả năng tạo dòng tiền

·         Mức thanh khoản tối thiểu

·         Giới hạn nợ đáo hạn tập trung trong một khoảng thời gian

·         Giới hạn tỷ trọng nợ lãi suất thả nổi hoặc nợ ngoại tệ khi có rủi ro tương ứng

·         Ngưỡng cảnh báo đối với covenant

·         Mức chênh lệch cho phép giữa chi phí tài trợ thực tế và kế hoạch

Không nên hiểu các giới hạn này như benchmark cố định cho mọi doanh nghiệp. Chúng cần được xây dựng từ đặc điểm dòng tiền, mức biến động kinh doanh, yêu cầu của chủ nợ và mức rủi ro mà doanh nghiệp chấp nhận.

Cơ chế giám sát cũng cần phân biệt ngưỡng cảnh báo và ngưỡng vi phạm. Ngưỡng cảnh báo cho phép hành động trước khi doanh nghiệp mất dư địa tài chính; nếu chỉ phản ứng khi giới hạn chính thức đã bị vượt qua, chức năng quản trị rủi ro trở thành xử lý hậu quả.

Khung quản trị vốn và tài trợ vận hành như một chu trình liên tục

Các thành phần trên không hoạt động độc lập. Chúng tạo thành một chu trình quản trị:

1.    Dự báo nhu cầu vốn dựa trên kế hoạch đầu tư, vốn lưu động và dòng tiền

2.    Xác định phần thiếu hụt tài trợ sau khi tính đến nguồn tiền nội bộ

3.    Lựa chọn nguồn vốn theo kỳ hạn, chi phí, mức linh hoạt và điều kiện

4.    Kiểm tra cơ cấu vốn sau giao dịch để đánh giá đòn bẩy và khả năng trả nợ

5.    Đánh giá tổng chi phí tài trợ thay vì chỉ so sánh lãi suất

6.    Kiểm tra thanh khoản và lịch đáo hạn trong điều kiện cơ sở và các kịch bản bất lợi

7.    Phê duyệt theo thẩm quyền và các giới hạn đã được thiết lập

8.    Theo dõi sau giải ngân đối với chi phí, dòng tiền, covenant và các chỉ tiêu rủi ro

9.    Điều chỉnh kế hoạch tài trợ khi nhu cầu vốn hoặc điều kiện thị trường thay đổi

Chu trình này giải quyết một nhầm lẫn phổ biến: quản trị vốn không kết thúc khi doanh nghiệp huy động được tiền. Quyết định tài trợ chỉ hoàn tất về mặt quản trị khi nguồn vốn tiếp tục được theo dõi trong suốt thời gian tồn tại của nghĩa vụ tài chính.

Một khung hiệu quả vì thế phải kết nối kế hoạch kinh doanh với bảng cân đối kế toán và dòng tiền. Nhu cầu vốn quyết định lượng tiền cần huy động; đặc điểm của nhu cầu quyết định kỳ hạn thích hợp; nguồn vốn làm thay đổi cơ cấu và chi phí; cơ cấu mới lại ảnh hưởng đến thanh khoản, rủi ro và khả năng huy động vốn trong tương lai.

Khung quản trị vốn và tài trợ gồm một chuỗi liên kết từ xác định nhu cầu vốn → lựa chọn nguồn tài trợ → thiết kế cơ cấu vốn → đo lường chi phí → quản trị thanh khoản và rủi ro → thiết lập giới hạn, phê duyệt và giám sát. Giá trị của khung nằm ở việc xem các quyết định này như một hệ thống thay vì các giao dịch vay vốn riêng lẻ.

Doanh nghiệp vì thế không nên tối ưu một biến duy nhất như lãi suất thấp nhất hay tỷ lệ nợ thấp nhất. Phương án tài trợ phù hợp là phương án đáp ứng được nhu cầu kinh doanh, duy trì khả năng thanh toán và khả năng huy động vốn tiếp theo, đồng thời giữ tổng chi phí và rủi ro trong giới hạn mà doanh nghiệp có thể chấp nhận.