Rủi ro tỷ giá là gì và phát sinh khi nào?

Điểm quan trọng là phân biệt rủi ro tỷ giá với thiệt hại do tỷ giá. Rủi ro là sự không chắc chắn về kết quả; thiệt hại chỉ xảy ra khi tỷ giá thực tế biến động theo hướng bất lợi đối với trạng thái ngoại tệ đang nắm giữ. Vì vậy, doanh nghiệp có khoản phải trả bằng USD đã chịu rủi ro trước ngày thanh toán, ngay cả khi tỷ giá hiện tại chưa thay đổi.

Rủi ro tỷ giá là gì?

Rủi ro tỷ giá, hay foreign exchange risk, là khả năng giá trị của một khoản tiền, tài sản, nghĩa vụ hoặc dòng tiền thay đổi do biến động tỷ giá giữa các đồng tiền liên quan.

Cơ chế hình thành có thể biểu diễn đơn giản:

Giá trị quy đổi = Giá trị ngoại tệ × Tỷ giá

Khi lượng ngoại tệ cố định nhưng tỷ giá thay đổi, giá trị quy đổi sang đồng tiền cơ sở sẽ thay đổi theo. Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào quy mô trạng thái ngoại tệ và biên độ biến động tỷ giá.

Ví dụ, một doanh nghiệp phải thanh toán 100.000 USD sau 60 ngày. Nếu tỷ giá tại thời điểm ghi nhận là 24.500 VND/USD, giá trị quy đổi tương ứng là 2,45 tỷ đồng. Nếu đến ngày thanh toán tỷ giá tăng lên 25.500 VND/USD, doanh nghiệp cần 2,55 tỷ đồng, tức nhiều hơn 100 triệu đồng.

Trong trường hợp này, đồng USD tăng khoảng 4,08% so với mức ban đầu và nghĩa vụ quy đổi bằng VND cũng tăng khoảng 4,08%, nếu các yếu tố khác không thay đổi.

Rủi ro vì thế không nằm ở bản thân việc sử dụng ngoại tệ. Nó xuất hiện do có một khoản mục nhạy cảm với tỷ giá và một khoảng thời gian mà tỷ giá tương lai chưa chắc chắn.

Rủi ro tỷ giá phát sinh khi nào?

Rủi ro tỷ giá phát sinh từ thời điểm một chủ thể có dòng tiền, tài sản hoặc nghĩa vụ bằng ngoại tệ mà giá trị sau khi quy đổi phụ thuộc vào tỷ giá trong tương lai.

Ba điều kiện thường đồng thời tạo ra rủi ro:

·         Có một khoản mục hoặc dòng tiền gắn với ngoại tệ

·         Giá trị cần được quy đổi hoặc đánh giá theo một đồng tiền khác

·         Tỷ giá liên quan có thể thay đổi trước khi khoản mục được tất toán hoặc giá trị được xác định

Do đó, thời điểm phát sinh rủi ro thường sớm hơn thời điểm phát sinh lãi hoặc lỗ tỷ giá.

Chẳng hạn, khi doanh nghiệp ký hợp đồng nhập khẩu và cam kết trả 100.000 USD sau ba tháng, trạng thái chịu rủi ro có thể hình thành ngay từ khi nghĩa vụ ngoại tệ trở nên xác định. Doanh nghiệp không cần chờ đến ngày chuyển tiền mới chịu tác động của sự không chắc chắn về tỷ giá.

Ngược lại, nếu một khoản thu ngoại tệ đã được bù trừ hoàn toàn bởi khoản chi cùng đồng tiền, cùng quy mô và cùng thời điểm, trạng thái ròng chịu ảnh hưởng của tỷ giá có thể giảm đáng kể. Vì vậy, đánh giá rủi ro cần nhìn vào mức ngoại tệ ròng thực sự chịu biến động, thay vì chỉ cộng tổng các giao dịch bằng ngoại tệ.

Biến động tỷ giá tác động đến dòng tiền như thế nào?

Dòng tiền chịu tác động trực tiếp khi số ngoại tệ cần thu hoặc trả đã được xác định nhưng giá trị của ngoại tệ đó trong đồng tiền cơ sở chưa cố định.

Khoản phải trả bằng ngoại tệ

Với người phải mua ngoại tệ để thanh toán, ngoại tệ tăng giá thường làm chi phí quy đổi tăng.

Nếu doanh nghiệp Việt Nam cần trả 100.000 USD, mức tăng từ 24.500 lên 25.500 VND/USD làm số tiền cần chuẩn bị tăng từ 2,45 tỷ lên 2,55 tỷ đồng.

Khoản phải trả bằng USD không thay đổi về mặt danh nghĩa, nhưng lượng VND cần thiết để thực hiện nghĩa vụ đã tăng.

Khoản phải thu bằng ngoại tệ

Tác động có thể đảo chiều với người nhận ngoại tệ.

Một doanh nghiệp dự kiến thu 100.000 USD sẽ nhận được 2,45 tỷ đồng nếu quy đổi ở mức 24.500 VND/USD. Nếu USD tăng lên 25.500 VND/USD, cùng khoản thu đó tương đương 2,55 tỷ đồng.

Trong trường hợp này, USD tăng giá tạo ảnh hưởng thuận lợi cho giá trị dòng tiền quy đổi sang VND. Nếu USD giảm giá, kết quả sẽ theo chiều ngược lại.

Điều này cho thấy một biến động tỷ giá không tự thân là “tốt” hay “xấu”. Tác động phụ thuộc vào việc chủ thể đang thu ngoại tệ, trả ngoại tệ, nắm giữ tài sản ngoại tệ hay có nghĩa vụ ngoại tệ.

Rủi ro tỷ giá có thể làm thay đổi những loại giá trị nào?

Ảnh hưởng của tỷ giá không giới hạn ở tiền thực thu hoặc thực trả. Một trạng thái ngoại tệ có thể tác động đến nhiều lớp giá trị khác nhau.

Giá trị giao dịch

Đây là trường hợp trực tiếp nhất: một khoản phải thu hoặc phải trả đã hình thành nhưng sẽ được thanh toán bằng ngoại tệ trong tương lai.

Khoảng thời gian giữa lúc nghĩa vụ được xác lập và lúc thanh toán tạo ra khoảng thời gian phơi nhiễm với tỷ giá. Tỷ giá càng biến động mạnh trong giai đoạn này, mức thay đổi tiềm tàng của giá trị quy đổi càng lớn khi quy mô ngoại tệ không đổi.

Giá trị tài sản và nghĩa vụ

Tiền mặt, khoản phải thu, khoản vay hoặc các khoản mục tiền tệ khác bằng ngoại tệ có thể thay đổi giá trị khi được biểu hiện bằng đồng tiền cơ sở.

Ví dụ, một khoản nợ 1 triệu USD vẫn là 1 triệu USD, nhưng giá trị của khoản nợ đó tính bằng VND sẽ tăng nếu USD tăng giá so với VND. Vì vậy, tỷ giá có thể ảnh hưởng đến giá trị được ghi nhận hoặc đánh giá ngay cả trước khi dòng tiền thực tế phát sinh.

Giá trị kinh tế của dòng tiền tương lai

Ảnh hưởng cũng có thể tồn tại khi chưa có một khoản phải thu hoặc phải trả cụ thể.

Một doanh nghiệp có doanh thu chủ yếu bằng một đồng tiền nhưng phần lớn chi phí bằng đồng tiền khác sẽ có biên lợi nhuận nhạy cảm với quan hệ tỷ giá giữa hai đồng tiền. Khi tỷ giá thay đổi, sức mua của doanh thu, chi phí đầu vào hoặc khả năng cạnh tranh về giá có thể thay đổi.

Đây là lý do rủi ro tỷ giá không nên được nhận diện chỉ từ các khoản ngoại tệ đã xuất hiện trên chứng từ thanh toán. Cần xem xét cả những dòng tiền kinh tế có quan hệ trực tiếp với biến động tiền tệ.

Những tình huống nào thường tạo ra trạng thái chịu rủi ro tỷ giá?

Rủi ro thường xuất hiện khi có sự không tương xứng về đồng tiền giữa dòng tiền vào, dòng tiền ra, tài sản hoặc nghĩa vụ.

Các tình huống điển hình gồm:

·         Bán hàng và thu tiền bằng ngoại tệ nhưng chi phí chủ yếu bằng đồng tiền trong nước

·         Mua hàng hoặc nguyên liệu bằng ngoại tệ nhưng doanh thu nhận bằng đồng tiền trong nước

·         Vay vốn bằng ngoại tệ trong khi nguồn tiền trả nợ được tạo ra bằng đồng tiền khác

·         Nắm giữ tiền, khoản phải thu hoặc tài sản tiền tệ bằng ngoại tệ

·         Có khoản phải trả hoặc nghĩa vụ tài chính bằng ngoại tệ

·         Có doanh thu và chi phí bằng hai đồng tiền khác nhau khiến biên lợi nhuận phụ thuộc vào tỷ giá

Quy mô giao dịch ngoại tệ lớn chưa chắc đồng nghĩa với rủi ro ròng lớn.

Giả sử một doanh nghiệp mỗi tháng thu 500.000 USD và cũng phải trả khoảng 500.000 USD trong cùng thời điểm. Hai dòng tiền có thể bù trừ đáng kể cho nhau. Trong khi đó, một doanh nghiệp chỉ thu 200.000 USD nhưng không có khoản chi USD tương ứng có thể có trạng thái ròng nhạy cảm với USD lớn hơn xét theo hướng dòng tiền.

Vì vậy, yếu tố cần quan sát là khoảng chênh lệch ngoại tệ chưa được bù trừ, cùng thời điểm phát sinh và thời hạn của các dòng tiền liên quan.

Mức rủi ro tỷ giá phụ thuộc vào những yếu tố nào?

Mức độ rủi ro không chỉ phụ thuộc vào việc tỷ giá có tăng hay giảm. Hai thành phần quan trọng nhất là quy mô trạng thái chịu rủi ro và mức biến động của tỷ giá.

Trong một mô hình đơn giản:

Thay đổi giá trị xấp xỉ = Trạng thái ngoại tệ × Mức thay đổi tỷ giá

Nếu một doanh nghiệp có trạng thái phải trả ròng 1 triệu USD, biến động 1% của tỷ giá sẽ tạo mức thay đổi giá trị quy đổi lớn hơn nhiều so với trường hợp trạng thái chỉ là 100.000 USD.

Thời gian cũng có ý nghĩa. Một khoản thanh toán được thực hiện ngay có rất ít thời gian để tỷ giá thay đổi, trong khi nghĩa vụ kéo dài nhiều tháng tạo ra một khoảng thời gian bất định lớn hơn. Tuy nhiên, thời hạn dài không tự động đồng nghĩa với khoản lỗ lớn hơn; kết quả vẫn phụ thuộc vào diễn biến thực tế của tỷ giá và trạng thái ngoại tệ.

Một yếu tố khác là khả năng bù trừ. Nếu dòng thu và dòng chi cùng ngoại tệ xuất hiện với quy mô và thời điểm tương ứng, tác động ròng có thể thấp hơn đáng kể so với việc đánh giá từng giao dịch riêng biệt.

Do đó, để xác định một chủ thể đang chịu rủi ro tỷ giá đến đâu, cần trả lời bốn câu hỏi: đang có bao nhiêu ngoại tệ ròng chịu ảnh hưởng, đồng tiền nào liên quan, tỷ giá nào quyết định giá trị và trạng thái đó tồn tại trong bao lâu.

Rủi ro tỷ giá về bản chất là sự không chắc chắn của dòng tiền hoặc giá trị khi chúng phụ thuộc vào một tỷ giá có thể thay đổi. Rủi ro hình thành ngay khi xuất hiện trạng thái ngoại tệ chưa được bù trừ và tỷ giá tương lai chưa chắc chắn; không cần chờ đến lúc thanh toán hoặc ghi nhận khoản lỗ.

Điểm cốt lõi để nhận diện rủi ro là xác định trạng thái ngoại tệ ròng. Một khoản phải trả ngoại tệ, khoản phải thu ngoại tệ, khoản vay, tài sản tiền tệ hoặc dòng doanh thu và chi phí khác đồng tiền đều có thể tạo ra mức độ phơi nhiễm khác nhau. Biến động tỷ giá sau đó quyết định trạng thái đó tạo ra tác động thuận lợi hay bất lợi đến dòng tiền và giá trị.