Doanh nhân là gì và có những đặc trưng nào?

Vì vậy, “doanh nhân” không hoàn toàn đồng nghĩa với “chủ doanh nghiệp”, “nhà quản lý” hay “nhà đầu tư”. Một người có thể đồng thời giữ nhiều vai trò này, nhưng mỗi khái niệm nhấn mạnh một chức năng khác nhau. Chính sự khác biệt đó giúp nhận diện chính xác bản chất và những đặc trưng cơ bản của doanh nhân.

Doanh nhân là gì?

Theo nghĩa rộng, doanh nhân là cá nhân tham gia vào quá trình tổ chức và dẫn dắt hoạt động kinh doanh nhằm tạo ra giá trị, đồng thời chịu trách nhiệm đối với các quyết định và mức độ bất định gắn với hoạt động đó.

Khái niệm này có thể được hiểu thông qua ba thành phần chính.

Thứ nhất là hoạt động tạo giá trị. Doanh nhân không chỉ thực hiện một công việc có sẵn mà phải tìm cách tạo ra hoặc mở rộng giá trị thông qua sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh doanh, thị trường hoặc phương thức tổ chức nguồn lực.

Thứ hai là quyền chủ động ra quyết định. Doanh nhân thường phải lựa chọn thị trường nào nên tham gia, khách hàng nào cần phục vụ, nguồn lực nên được phân bổ ra sao và doanh nghiệp cần phản ứng thế nào trước sự thay đổi.

Thứ ba là trách nhiệm đối với kết quả. Mỗi quyết định kinh doanh đều tồn tại khả năng kết quả thực tế khác với dự tính. Doanh nhân vì thế không chỉ hưởng lợi khi hoạt động kinh doanh thành công mà còn phải đối diện với hậu quả khi lựa chọn không mang lại kết quả mong muốn.

Cách nhìn này tương đồng với quá trình phát triển của tư tưởng kinh tế về doanh nhân. Richard Cantillon nhấn mạnh vai trò của người kinh doanh trước sự bất định; Joseph Schumpeter đặt trọng tâm vào đổi mới và việc tạo ra những “kết hợp mới”; còn Peter Drucker xem việc tìm kiếm và khai thác cơ hội thay đổi là một phần quan trọng của hoạt động doanh nhân.

Ba cách tiếp cận khác nhau nhưng cùng chỉ ra một bản chất: doanh nhân là chủ thể hành động trong môi trường chưa hoàn toàn chắc chắn để tổ chức nguồn lực thành giá trị kinh tế.

Bản chất của doanh nhân nằm ở quá trình tạo giá trị

Sở hữu vốn hoặc đứng tên một doanh nghiệp chưa đủ để giải thích đầy đủ bản chất của doanh nhân. Giá trị của vai trò này xuất hiện khi một người có thể chuyển một cơ hội hoặc nhu cầu chưa được đáp ứng thành hoạt động kinh doanh có khả năng vận hành.

Quá trình đó thường diễn ra theo một logic:

Nhận diện cơ hội → đưa ra quyết định → huy động nguồn lực → tổ chức thực hiện → tạo giá trị → tiếp nhận kết quả và điều chỉnh

Chẳng hạn, một nhu cầu của khách hàng tự nó chưa phải là hoạt động kinh doanh. Doanh nhân phải xác định liệu nhu cầu đó có đủ lớn hay không, thiết kế giải pháp phù hợp, tìm vốn, nhân sự hoặc đối tác, tổ chức quá trình cung ứng rồi đưa sản phẩm tới thị trường. Chỉ khi các nguồn lực riêng lẻ được kết hợp thành một hệ thống tạo ra giá trị, cơ hội mới chuyển thành kết quả kinh doanh.

Điều này cũng giải thích vì sao doanh nhân thường gắn với sự bất định. Khi quyết định được đưa ra, người kinh doanh không thể biết hoàn toàn chính xác phản ứng của khách hàng, động thái của đối thủ, biến động chi phí hay thay đổi của môi trường kinh doanh. Nhiệm vụ của doanh nhân không phải loại bỏ hoàn toàn sự bất định — điều gần như không thể — mà là đánh giá, kiểm soát và đưa ra quyết định trong điều kiện thông tin không đầy đủ.

Do đó, nói doanh nhân là người “chấp nhận rủi ro” chỉ đúng một phần. Một doanh nhân hiệu quả không tìm kiếm rủi ro vì bản thân rủi ro; họ cố gắng nhận diện cơ hội mà lợi ích kỳ vọng đủ lớn, đồng thời tìm cách giới hạn những tổn thất có thể xảy ra.

Những đặc trưng cơ bản của doanh nhân

Khả năng nhận diện cơ hội kinh doanh

Một đặc trưng quan trọng của doanh nhân là khả năng nhìn thấy khoảng cách giữa nhu cầu hiện có và giải pháp đang được thị trường cung cấp.

Cơ hội có thể hình thành khi nhu cầu mới xuất hiện, công nghệ thay đổi, hành vi người tiêu dùng chuyển dịch, chi phí của một nguồn lực giảm xuống hoặc một phương thức kinh doanh cũ trở nên kém hiệu quả.

Tuy nhiên, phát hiện một xu hướng chưa đồng nghĩa với phát hiện cơ hội kinh doanh. Một cơ hội chỉ thực sự có ý nghĩa khi doanh nhân có khả năng biến nó thành đề xuất giá trị mà khách hàng sẵn sàng chấp nhận và doanh nghiệp có thể cung cấp trong những điều kiện khả thi.

Khả năng tổ chức và kết hợp nguồn lực

Ý tưởng không tự chuyển thành kết quả. Doanh nhân phải kết hợp nhiều nguồn lực như vốn, con người, công nghệ, thông tin, quan hệ đối tác và năng lực vận hành.

Đây là lý do năng lực tổ chức có vai trò rất lớn. Hai người có thể cùng nhận ra một cơ hội, nhưng người xây dựng được đội ngũ phù hợp, phân bổ vốn hợp lý và thiết lập được cách thức vận hành có khả năng biến cơ hội đó thành kết quả tốt hơn.

Bản chất của hoạt động doanh nhân vì vậy không chỉ là “có ý tưởng”, mà còn là làm cho các nguồn lực vốn tách rời có thể phối hợp để tạo ra giá trị.

Tinh thần đổi mới

Đổi mới là một đặc trưng nổi bật nhưng cần được hiểu rộng hơn việc phát minh ra công nghệ mới.

Doanh nhân có thể đổi mới thông qua:

·         Sản phẩm hoặc dịch vụ mới

·         Cách phục vụ khách hàng mới

·         Quy trình vận hành hiệu quả hơn

·         Mô hình doanh thu khác

·         Kênh phân phối khác

·         Cách kết hợp những nguồn lực đã tồn tại

Theo cách tiếp cận của Schumpeter, giá trị doanh nhân gắn đáng kể với khả năng tạo ra những kết hợp mới trong nền kinh tế. Vì vậy, một doanh nhân không nhất thiết phải là nhà phát minh. Họ có thể sử dụng công nghệ đã tồn tại nhưng kết hợp nó với nhu cầu thị trường theo một cách mới và có giá trị hơn.

Đồng thời, mức độ đổi mới giữa các doanh nhân không giống nhau. Một doanh nhân vận hành doanh nghiệp truyền thống vẫn có thể là doanh nhân dù mức độ đổi mới thấp hơn người xây dựng một mô hình kinh doanh hoàn toàn mới.

Khả năng ra quyết định trong điều kiện bất định

Hoạt động kinh doanh hiếm khi cung cấp đầy đủ thông tin trước khi một quyết định phải được đưa ra.

Doanh nhân thường phải quyết định khi chưa biết chắc:

·         Nhu cầu thực tế lớn đến đâu

·         Khách hàng có sẵn sàng trả tiền hay không

·         Đối thủ sẽ phản ứng thế nào

·         Chi phí tương lai sẽ biến động ra sao

·         Một chiến lược có thể mở rộng đến mức nào

Do đó, năng lực quan trọng không phải là dự đoán chính xác mọi biến động mà là biết ra quyết định với mức thông tin hiện có, kiểm soát mức độ phơi nhiễm rủi ro và điều chỉnh khi xuất hiện dữ liệu mới.

Đây cũng là ranh giới giữa chấp nhận rủi ro và hành động liều lĩnh. Chấp nhận rủi ro có tính toán dựa trên đánh giá về khả năng xảy ra, mức tổn thất có thể chịu đựng và lợi ích kỳ vọng; hành động liều lĩnh thường bỏ qua những yếu tố đó.

Tính chủ động và khả năng thích ứng

Cơ hội kinh doanh thường có tính thời điểm. Nếu một cá nhân chỉ phản ứng sau khi thị trường đã thay đổi rõ ràng, lợi thế ban đầu có thể đã biến mất.

Doanh nhân vì vậy thường cần tính chủ động: tìm kiếm thông tin, quan sát thay đổi, thử nghiệm giả thuyết và hành động trước khi mọi yếu tố trở nên chắc chắn.

Tuy nhiên, chủ động không có nghĩa là cố chấp. Khi bằng chứng cho thấy giả định ban đầu không còn phù hợp, khả năng thay đổi sản phẩm, thị trường, cách vận hành hoặc cách phân bổ nguồn lực cũng rất quan trọng. Chủ động giúp nắm bắt cơ hội; thích ứng giúp doanh nghiệp tồn tại khi điều kiện thay đổi.

Khả năng chịu trách nhiệm với quyết định kinh doanh

Một đặc trưng khác của doanh nhân là mối liên hệ trực tiếp giữa quyết định và hậu quả.

Người giữ vai trò doanh nhân phải cân nhắc không chỉ lợi ích tiềm năng mà còn chi phí, nghĩa vụ và tác động của quyết định đối với doanh nghiệp, người lao động, khách hàng, đối tác và các bên liên quan.

Trách nhiệm ở đây rộng hơn trách nhiệm pháp lý. Nó còn bao gồm trách nhiệm quản trị: lựa chọn mức tăng trưởng phù hợp, sử dụng nguồn lực có kỷ luật, duy trì khả năng thanh toán, giữ cam kết với khách hàng và xử lý hậu quả khi một quyết định không đạt kết quả dự kiến.

Chính yếu tố trách nhiệm khiến vai trò doanh nhân khác với việc đơn thuần đưa ra một ý tưởng hoặc dự đoán cơ hội từ bên ngoài.

Doanh nhân khác chủ doanh nghiệp, nhà quản lý và nhà đầu tư như thế nào?

Các khái niệm này có thể cùng xuất hiện ở một người nhưng không hoàn toàn đồng nhất.

Chủ doanh nghiệp nhấn mạnh đến quan hệ sở hữu hoặc vị trí của cá nhân đối với doanh nghiệp. Một người có thể sở hữu doanh nghiệp nhưng giao toàn bộ việc điều hành và phát triển kinh doanh cho người khác.

Nhà quản lý tập trung vào việc lập kế hoạch, tổ chức, điều phối và kiểm soát hoạt động của một tổ chức. Nhà quản lý có thể điều hành rất hiệu quả nhưng không nhất thiết sở hữu vốn hoặc chịu mức độ bất định kinh doanh giống doanh nhân.

Nhà đầu tư chủ yếu phân bổ vốn với kỳ vọng nhận được lợi ích trong tương lai. Nhà đầu tư có thể không trực tiếp xây dựng sản phẩm, tổ chức nguồn lực hoặc điều hành hoạt động kinh doanh.

Trong khi đó, doanh nhân được nhận diện rõ nhất qua vai trò chủ động tìm kiếm hoặc phát triển cơ hội, tổ chức nguồn lực và chịu trách nhiệm đối với kết quả kinh doanh.

Các vai trò có thể giao nhau. Người sáng lập một công ty có thể đồng thời là chủ sở hữu, nhà quản lý, nhà đầu tư và doanh nhân. Khi doanh nghiệp phát triển, họ cũng có thể chuyển một phần chức năng quản lý cho đội ngũ chuyên nghiệp nhưng vẫn giữ vai trò doanh nhân thông qua các quyết định chiến lược và phát triển cơ hội mới.

Vì vậy, không nên xác định doanh nhân chỉ dựa trên chức danh. Cần nhìn vào chức năng thực tế mà cá nhân đảm nhiệm trong quá trình tạo và tổ chức giá trị kinh doanh.

Vai trò cơ bản của doanh nhân

Chuyển nhu cầu thị trường thành giá trị kinh tế

Thị trường luôn tồn tại những nhu cầu chưa được đáp ứng đầy đủ. Doanh nhân tìm kiếm những nhu cầu đó và tổ chức nguồn lực để cung cấp giải pháp.

Khi khách hàng sẵn sàng trao đổi nguồn lực của mình để nhận sản phẩm hoặc dịch vụ, hoạt động kinh doanh đã chuyển một nhu cầu thành giá trị có thể trao đổi trên thị trường.

Doanh nhân vì vậy đóng vai trò kết nối giữa cơ hội và khả năng thực thi.

Thúc đẩy đổi mới và cạnh tranh

Khi một doanh nghiệp đưa ra sản phẩm tốt hơn, phương thức cung ứng thuận tiện hơn hoặc mô hình hoạt động hiệu quả hơn, các doanh nghiệp khác phải phản ứng nếu muốn duy trì vị thế.

Quá trình này tạo ra áp lực đổi mới liên tục. Doanh nhân không phải chủ thể duy nhất tạo ra đổi mới, nhưng việc họ tìm kiếm lợi thế từ những cách tạo giá trị mới là một trong những cơ chế khiến thị trường thay đổi.

Ở góc nhìn Schumpeter, hoạt động đổi mới của doanh nhân còn có thể làm suy giảm vị thế của những phương thức kinh doanh cũ và tạo ra cấu trúc kinh tế mới.

Huy động và phân bổ nguồn lực

Nguồn lực như vốn, nhân lực và công nghệ không tự động đi đến nơi tạo ra nhiều giá trị nhất. Doanh nhân đưa ra giả thuyết về nơi những nguồn lực đó có thể được sử dụng hiệu quả hơn rồi tổ chức chúng quanh một cơ hội kinh doanh.

Nếu đánh giá đúng, nguồn lực tạo ra giá trị lớn hơn. Nếu đánh giá sai, doanh nghiệp có thể mất vốn hoặc phải điều chỉnh. Cơ chế lợi nhuận và thua lỗ vì vậy đồng thời tạo động lực và kỷ luật đối với các quyết định phân bổ nguồn lực.

Tạo việc làm và hình thành năng lực sản xuất

Khi một hoạt động kinh doanh mở rộng, doanh nghiệp cần thêm nhân lực, nhà cung cấp, đối tác và năng lực vận hành. Doanh nhân vì thế có thể góp phần biến một ý tưởng kinh doanh thành một hệ thống sản xuất và cung ứng có tổ chức.

Tác động này phụ thuộc vào quy mô và bản chất từng doanh nghiệp. Không phải mọi doanh nhân đều tạo ra số lượng việc làm lớn, và một số mô hình sử dụng công nghệ có thể tăng trưởng mạnh mà không cần lực lượng lao động tương ứng. Vì vậy, tạo việc làm là một vai trò có thể phát sinh từ hoạt động doanh nhân chứ không phải tiêu chí duy nhất để xác định ai là doanh nhân.

Tạo động lực thích ứng cho nền kinh tế

Khi công nghệ, nhu cầu hoặc điều kiện cạnh tranh thay đổi, những mô hình kinh doanh cũ có thể mất hiệu quả. Doanh nhân thử nghiệm các cách kết hợp nguồn lực mới để đáp ứng bối cảnh mới.

Không phải mọi thử nghiệm đều thành công. Tuy nhiên, chính quá trình nhiều chủ thể đồng thời thử nghiệm, nhận phản hồi và điều chỉnh giúp thị trường tìm ra những phương thức tạo giá trị phù hợp hơn.

Vai trò của doanh nhân vì thế không chỉ thể hiện ở một doanh nghiệp riêng lẻ mà còn nằm trong quá trình thích ứng rộng hơn của nền kinh tế.

Những giới hạn cần lưu ý khi nhận diện doanh nhân

Không tồn tại một tập hợp tính cách tuyệt đối mà mọi doanh nhân đều phải sở hữu với mức độ giống nhau.

Có người nổi bật về đổi mới nhưng không trực tiếp điều hành hàng ngày. Có người rất mạnh về tổ chức nguồn lực nhưng kinh doanh trong một ngành tương đối truyền thống. Có doanh nhân chấp nhận mức độ bất định lớn để tạo thị trường mới, trong khi người khác ưu tiên những mô hình đã được kiểm chứng.

Vì vậy, các đặc trưng như sáng tạo, quyết đoán, kiên trì hay khả năng lãnh đạo nên được xem là những năng lực thường hỗ trợ hoạt động doanh nhân, không phải một “bộ tính cách” dùng để xác định tuyệt đối một người có phải doanh nhân hay không.

Tiêu chí có giá trị hơn là xem cá nhân đó có thực sự tham gia vào quá trình nhận diện cơ hội, đưa ra quyết định, huy động nguồn lực, tổ chức hoạt động tạo giá trị và chịu trách nhiệm đối với kết quả kinh doanh hay không.

Cách nhìn này cũng tránh hai ngộ nhận phổ biến: cứ sở hữu doanh nghiệp thì mặc nhiên thể hiện đầy đủ vai trò doanh nhân, hoặc chỉ những người sáng lập công ty công nghệ và tạo ra đổi mới đột phá mới được xem là doanh nhân.

Doanh nhân có thể được hiểu là chủ thể chủ động biến cơ hội kinh doanh thành giá trị bằng cách đưa ra quyết định, tổ chức nguồn lực và chịu trách nhiệm trước kết quả trong một môi trường luôn tồn tại bất định. Những đặc trưng quan trọng của doanh nhân vì thế không chỉ nằm ở tinh thần kinh doanh mà còn thể hiện qua khả năng nhận diện cơ hội, đổi mới, tổ chức nguồn lực, ra quyết định, thích ứng và chịu trách nhiệm.

Bản chất đó cũng giải thích vai trò của doanh nhân đối với doanh nghiệp và nền kinh tế: họ kết nối nhu cầu với nguồn lực, biến ý tưởng thành hoạt động có thể vận hành, thúc đẩy đổi mới và góp phần tạo ra những phương thức sản xuất, cung ứng và tạo giá trị mới.