Phân biệt doanh nhân và chủ doanh nghiệp

Chủ doanh nghiệp nhấn mạnh quan hệ sở hữu đối với doanh nghiệp hoặc phần vốn hình thành nên doanh nghiệp. Trong khi đó, doanh nhân nhấn mạnh con người tham gia hoạt động kinh doanh, tổ chức nguồn lực, tạo lập thị trường, chấp nhận rủi ro và theo đuổi giá trị kinh tế thông qua hoạt động kinh doanh.

Vì vậy, có ba trường hợp cần phân biệt: một người vừa là chủ doanh nghiệp vừa là doanh nhân; một người có quyền sở hữu doanh nghiệp nhưng không trực tiếp đóng vai trò doanh nhân; và một người được nhìn nhận là doanh nhân dù quyền sở hữu của họ trong doanh nghiệp không phải là yếu tố quyết định.

Điểm khác biệt cốt lõi giữa doanh nhân và chủ doanh nghiệp

Khác biệt quan trọng nhất nằm ở căn cứ dùng để xác định một người thuộc nhóm nào.

Một người được gọi là chủ doanh nghiệp chủ yếu vì họ có quan hệ sở hữu với doanh nghiệp. Quyền sở hữu này có thể gắn với việc bỏ vốn thành lập, nhận chuyển nhượng vốn hoặc nắm giữ quyền lợi kinh tế trong một mô hình doanh nghiệp nhất định. Tùy loại hình doanh nghiệp, quyền sở hữu được thể hiện dưới những hình thức khác nhau như chủ sở hữu công ty, thành viên góp vốn, cổ đông hoặc chủ doanh nghiệp tư nhân.

Doanh nhân lại được nhận diện chủ yếu từ hoạt động và vai trò kinh doanh. Trong cách hiểu thông dụng, doanh nhân là người lấy hoạt động kinh doanh làm lĩnh vực hoạt động nghề nghiệp, tham gia tạo lập hoặc phát triển hoạt động kinh tế và chịu tác động từ kết quả của những quyết định kinh doanh. Các văn kiện về phát triển đội ngũ doanh nhân tại Việt Nam cũng tiếp cận doanh nhân như một lực lượng kinh tế - xã hội, thay vì xác lập đây là một loại quyền sở hữu doanh nghiệp.

Có thể hình dung ngắn gọn:

Điều này giải thích tại sao hai khái niệm có vùng giao nhau rất lớn nhưng không thể đồng nhất hoàn toàn.

Khác nhau về tư cách và nền tảng xác định

“Doanh nhân” không phải là một loại hình doanh nghiệp hay một chức danh pháp lý thống nhất trong Luật Doanh nghiệp. Việc một người được gọi là doanh nhân không tự động làm phát sinh một tập hợp quyền và nghĩa vụ pháp lý riêng giống như tư cách thành viên công ty, cổ đông, chủ sở hữu công ty hoặc chủ doanh nghiệp tư nhân.

Ngược lại, khi nói về quyền sở hữu trong doanh nghiệp, phải căn cứ vào loại hình doanh nghiệp cụ thể.

Chẳng hạn, Luật Doanh nghiệp quy định rất rõ đối với doanh nghiệp tư nhân: đây là doanh nghiệp do một cá nhân làm chủ và người này tự chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình đối với hoạt động của doanh nghiệp. Chủ doanh nghiệp tư nhân đồng thời có toàn quyền quyết định đối với hoạt động kinh doanh và có thể trực tiếp quản lý hoặc thuê người khác làm Giám đốc, Tổng giám đốc.

Nhưng không nên từ quy định này suy ra rằng mọi “chủ doanh nghiệp” đều có chế độ pháp lý giống chủ doanh nghiệp tư nhân.

Một công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên có chủ sở hữu; công ty trách nhiệm hữu hạn từ hai thành viên trở lên có nhiều thành viên góp vốn; công ty cổ phần có các cổ đông. Quyền, nghĩa vụ và mức độ chịu trách nhiệm của mỗi chủ thể phụ thuộc vào cấu trúc pháp lý tương ứng.

Do đó, khi sử dụng từ “chủ doanh nghiệp” trong giao tiếp thông thường, cần xác định người nói đang đề cập đến người sở hữu doanh nghiệp theo nghĩa rộng hay chủ doanh nghiệp tư nhân theo nghĩa pháp lý cụ thể. Hai cách dùng này không hoàn toàn giống nhau.

Khác nhau về vai trò trong hoạt động kinh doanh

Quyền sở hữu trả lời câu hỏi: Ai sở hữu giá trị kinh tế của doanh nghiệp?

Vai trò doanh nhân lại gần với câu hỏi: Ai đang tạo lập, tổ chức hoặc thúc đẩy hoạt động kinh doanh?

Đây là cơ chế tạo nên sự khác biệt giữa hai khái niệm.

Một người có thể bỏ vốn thành lập doanh nghiệp nhưng sau đó giao toàn bộ hoạt động điều hành cho đội ngũ quản lý chuyên nghiệp. Xét về sở hữu, họ vẫn có quyền lợi đối với doanh nghiệp. Tuy nhiên, mức độ tham gia trực tiếp vào việc tìm kiếm cơ hội, xây dựng mô hình kinh doanh, tổ chức nguồn lực hay phát triển thị trường có thể rất thấp.

Ở chiều ngược lại, một nhà sáng lập có thể đã huy động thêm nhiều vòng vốn và không còn sở hữu phần lớn doanh nghiệp, nhưng vẫn giữ vai trò trung tâm trong chiến lược kinh doanh. Việc gọi người này là doanh nhân không phụ thuộc vào việc họ phải sở hữu 100% vốn.

Vì thế, doanh nhân thường được nhận diện qua một tổ hợp hoạt động như:

·         Phát hiện hoặc hình thành cơ hội kinh doanh

·         Tổ chức vốn, con người và những nguồn lực cần thiết

·         Đưa sản phẩm hoặc dịch vụ ra thị trường

·         Đưa ra các quyết định kinh doanh trong điều kiện có rủi ro

·         Tạo dựng và phát triển tổ chức kinh doanh

Trong khi đó, một chủ sở hữu có thể lựa chọn trực tiếp thực hiện những công việc trên hoặc giao chúng cho người khác.

Điểm phân biệt vì vậy không nằm ở việc “ai quan trọng hơn”, mà ở bản chất quan hệ của mỗi người với hoạt động kinh doanh.

Khác nhau về quyền sở hữu, quản trị và trách nhiệm

Sở hữu, quản trị và hoạt động kinh doanh là ba lớp khác nhau nhưng thường bị gộp lại.

Sở hữu liên quan đến phần vốn và quyền lợi kinh tế. Quản trị liên quan đến cơ chế ra quyết định và kiểm soát tổ chức. Điều hành là việc tổ chức hoạt động kinh doanh thường xuyên. Một cá nhân có thể đồng thời đứng ở cả ba lớp, nhưng điều đó không bắt buộc.

Ví dụ rõ nhất là doanh nghiệp tư nhân. Pháp luật cho phép chủ doanh nghiệp tư nhân trực tiếp quản lý hoặc thuê Giám đốc, Tổng giám đốc. Dù thuê người quản lý, chủ doanh nghiệp tư nhân vẫn chịu trách nhiệm về hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp.

Cơ chế này cho thấy quyền sở hữu không đồng nghĩa với việc phải tự mình điều hành từng hoạt động.

Đối với khái niệm doanh nhân, trách nhiệm lại không thể xác định chỉ dựa vào nhãn “doanh nhân”. Muốn biết một doanh nhân phải chịu trách nhiệm pháp lý đến đâu, cần xác định tư cách pháp lý thực tế của họ: họ là chủ doanh nghiệp tư nhân, chủ sở hữu công ty, thành viên, cổ đông, người đại diện theo pháp luật hay người quản lý doanh nghiệp.

Đây là một giới hạn rất quan trọng. Không thể kết luận rằng “doanh nhân phải chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản cá nhân” chỉ vì một người được gọi là doanh nhân. Chế độ trách nhiệm phụ thuộc vào tư cách pháp lý và loại hình doanh nghiệp, chứ không phụ thuộc vào danh xưng xã hội “doanh nhân”.

Khi nào chủ doanh nghiệp đồng thời là doanh nhân?

Hai khái niệm giao nhau khi người sở hữu doanh nghiệp đồng thời tham gia thực chất vào quá trình tạo lập và phát triển hoạt động kinh doanh.

Chẳng hạn, một người tự thành lập doanh nghiệp, bỏ vốn, xác định sản phẩm, xây dựng thị trường, tuyển đội ngũ, quyết định chiến lược và chịu rủi ro từ kết quả kinh doanh thường có đầy đủ đặc điểm để được gọi đồng thời là chủ doanh nghiệp và doanh nhân.

Trong thực tế, đây chính là nguyên nhân khiến hai từ thường bị coi là đồng nghĩa.

Tuy nhiên, quan hệ giữa chúng không nên được hiểu theo công thức tuyệt đối:

Có doanh nghiệp ≠ mặc nhiên phản ánh đầy đủ vai trò doanh nhân

và

Là doanh nhân ≠ phải sở hữu 100% một doanh nghiệp

Phần giao nhau phụ thuộc vào mức độ một người vừa có lợi ích sở hữu, vừa tham gia vào quá trình tổ chức hoạt động kinh doanh.

Cũng cần tránh một cực đoan khác: cho rằng chỉ người sáng lập công ty lớn hoặc điều hành tập đoàn mới là doanh nhân. Quy mô doanh nghiệp không phải yếu tố duy nhất quyết định bản chất của khái niệm. Trọng tâm vẫn là việc một người tham gia kinh doanh như một hoạt động nghề nghiệp và tạo lập giá trị thông qua hoạt động đó.

Vì sao hai khái niệm thường bị nhầm lẫn?

Sự nhầm lẫn xuất phát từ cấu trúc phổ biến của doanh nghiệp nhỏ và doanh nghiệp do cá nhân sáng lập.

Trong giai đoạn đầu, một người thường đồng thời:

·         Bỏ vốn

·         Sở hữu doanh nghiệp

·         Đại diện cho doanh nghiệp

·         Quyết định chiến lược

·         Trực tiếp bán hàng hoặc tìm kiếm khách hàng

·         Quản lý nhân sự

·         Chịu phần lớn rủi ro kinh doanh

Khi nhiều vai trò tập trung vào cùng một cá nhân, ranh giới giữa “người sở hữu” và “người làm kinh doanh” gần như không thể hiện ra bên ngoài.

Ranh giới trở nên rõ hơn khi doanh nghiệp phát triển. Quyền sở hữu có thể được chia cho nhiều cổ đông hoặc thành viên; hội đồng quản trị đảm nhiệm chức năng quản trị; ban điều hành vận hành công việc hằng ngày; người sáng lập có thể giảm tỷ lệ sở hữu nhưng vẫn giữ vai trò chiến lược.

Lúc này, việc chỉ dùng tiêu chí “có đứng tên sở hữu doanh nghiệp hay không” sẽ không đủ để nhận diện vai trò doanh nhân.

Đồng thời, cũng không nên dùng danh xưng doanh nhân để suy đoán quyền sở hữu. Một người được cộng đồng nhìn nhận là doanh nhân chưa chắc đang sở hữu toàn bộ doanh nghiệp mà họ điều hành.

Cách phân biệt doanh nhân và chủ doanh nghiệp trong thực tế

Khi gặp một trường hợp cụ thể, cách chính xác hơn là không hỏi ngay “người này là doanh nhân hay chủ doanh nghiệp?”, mà tách vấn đề thành từng lớp.

Trước hết, hãy xác định quan hệ sở hữu. Người đó có sở hữu toàn bộ doanh nghiệp, sở hữu một phần vốn hay hoàn toàn không sở hữu vốn?

Tiếp theo, xem xét vai trò kinh doanh. Người đó có trực tiếp tạo lập mô hình kinh doanh, tìm kiếm cơ hội, tổ chức nguồn lực, phát triển thị trường hoặc quyết định hướng đi kinh doanh hay không?

Sau đó mới xác định tư cách pháp lý. Nếu mục tiêu là đánh giá quyền, nghĩa vụ hoặc trách nhiệm tài sản, phải căn cứ vào loại hình doanh nghiệp và vị trí pháp lý cụ thể. Danh xưng “doanh nhân” không thể thay thế bước này.

Có thể áp dụng ba tình huống điển hình:

Người sáng lập và trực tiếp điều hành doanh nghiệp: thường vừa là chủ sở hữu theo một hình thức nhất định, vừa có thể được xem là doanh nhân.

Người sở hữu vốn nhưng giao toàn bộ hoạt động kinh doanh cho bộ máy chuyên nghiệp: vẫn là chủ sở hữu, còn việc gọi họ là doanh nhân phụ thuộc vào mức độ tham gia thực tế vào hoạt động kinh doanh.

Người giữ vai trò tạo lập và phát triển kinh doanh nhưng không sở hữu toàn bộ doanh nghiệp: vẫn có thể được nhìn nhận như một doanh nhân; quyền pháp lý của họ lại phải xác định theo phần vốn, chức vụ và tư cách cụ thể.

Cách phân tích này tránh được lỗi phổ biến nhất: lấy một danh xưng về hoạt động kinh doanh để suy ra quyền sở hữu, hoặc lấy quyền sở hữu để mặc nhiên suy ra vai trò doanh nhân.

Doanh nhân và chủ doanh nghiệp có mối quan hệ gần gũi nhưng không đồng nhất. Chủ doanh nghiệp nhấn mạnh quan hệ sở hữu, còn doanh nhân nhấn mạnh vai trò của con người trong hoạt động kinh doanh và quá trình tạo lập giá trị.

Một cá nhân có thể đồng thời thuộc cả hai nhóm, đặc biệt khi họ tự bỏ vốn và trực tiếp phát triển doanh nghiệp. Tuy nhiên, quyền sở hữu có thể tách khỏi hoạt động quản trị và điều hành; ngược lại, vai trò doanh nhân không đòi hỏi một người phải sở hữu toàn bộ doanh nghiệp.

Quan trọng hơn, khi cần xác định quyền, nghĩa vụ hoặc trách nhiệm tài sản, không nên căn cứ vào việc một người được gọi là “doanh nhân”. Cần xác định chính xác loại hình doanh nghiệp và tư cách pháp lý của người đó, bởi đây mới là cơ sở quyết định phạm vi quyền và trách nhiệm.