Phân biệt doanh nhân và doanh nghiệp

Theo khoản 10 Điều 4 Luật Doanh nghiệp 2020, doanh nghiệp là tổ chức có tên riêng, có tài sản, có trụ sở giao dịch và được thành lập hoặc đăng ký thành lập theo quy định của pháp luật nhằm mục đích kinh doanh. Trong khi đó, “doanh nhân” không phải tên của một loại hình doanh nghiệp trong Luật Doanh nghiệp. Khái niệm này thường được dùng để chỉ cá nhân gắn với việc sáng lập, sở hữu, quản trị, điều hành hoặc phát triển hoạt động kinh doanh.

Sự phân biệt giữa hai chủ thể cũng thể hiện trong Nghị quyết 41-NQ/TW ngày 10/10/2023 khi văn bản đề cập riêng đến “đội ngũ doanh nhân” và “cộng đồng doanh nghiệp”, cho thấy doanh nhân và doanh nghiệp có liên hệ chặt chẽ nhưng không đồng nhất về bản chất.

Doanh nhân là con người, doanh nghiệp là tổ chức

Đây là điểm phân biệt quan trọng nhất giữa doanh nhân và doanh nghiệp.

Doanh nhân là cá nhân. Khi nói đến doanh nhân, trọng tâm nằm ở con người cùng năng lực kinh doanh, tư duy, quyết định, khả năng tổ chức nguồn lực và vai trò của họ đối với hoạt động kinh doanh.

Doanh nghiệp lại là một tổ chức được thành lập hoặc đăng ký thành lập theo pháp luật để thực hiện hoạt động kinh doanh. Pháp luật xác định doanh nghiệp thông qua các dấu hiệu như tên riêng, tài sản, trụ sở giao dịch và việc thành lập hoặc đăng ký thành lập hợp pháp.

Có thể hiểu ngắn gọn:

Vì vậy, nói “một doanh nhân phát triển nhiều doanh nghiệp” là hợp lý, nhưng không thể dùng “doanh nhân” để thay thế cho tên gọi của chính các doanh nghiệp đó.

Doanh nghiệp có hình thức pháp lý cụ thể, doanh nhân thì không

Một khác biệt quan trọng khác nằm ở cách pháp luật nhận diện hai khái niệm.

Luật Doanh nghiệp điều chỉnh việc thành lập và hoạt động của các doanh nghiệp, trong đó bao gồm công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, công ty hợp danh và doanh nghiệp tư nhân. Khi thành lập doanh nghiệp, chủ thể phải lựa chọn mô hình tổ chức phù hợp và thực hiện các yêu cầu đăng ký theo quy định.

Do đó, một tổ chức có thể được xác định khá rõ về mặt pháp lý là:

·         Công ty trách nhiệm hữu hạn

·         Công ty cổ phần

·         Công ty hợp danh

·         Doanh nghiệp tư nhân

“Doanh nhân” không phải một loại hình tương tự. Không có loại hình doanh nghiệp mang tên “doanh nhân”, cũng không phải cứ được gọi là doanh nhân thì cá nhân đó trở thành một doanh nghiệp.

Điều này giải thích vì sao khi xem xét hợp đồng, nghĩa vụ tài chính, cơ cấu sở hữu hoặc trách nhiệm phát sinh từ hoạt động kinh doanh, cần xác định chính xác doanh nghiệp nào và cá nhân nào tham gia, thay vì gộp hai chủ thể thành một.

Vai trò của doanh nhân và chức năng của doanh nghiệp khác nhau

Doanh nhân chủ yếu mang vai trò của chủ thể con người tạo ra hoặc thúc đẩy hoạt động kinh doanh. Họ có thể nhìn thấy cơ hội, huy động nguồn lực, đầu tư vốn, xây dựng chiến lược, tổ chức nhân sự hoặc đưa ra các quyết định có ảnh hưởng đến sự phát triển của hoạt động kinh doanh.

Doanh nghiệp là cấu trúc tổ chức để hoạt động kinh doanh được thực hiện một cách có hệ thống. Thông qua doanh nghiệp, các nguồn lực như vốn, nhân sự, tài sản và hoạt động sản xuất hoặc cung ứng dịch vụ được tổ chức nhằm thực hiện mục tiêu kinh doanh.

Có thể hình dung mối quan hệ này theo cơ chế:

Con người hình thành ý tưởng và quyết định kinh doanh → tổ chức nguồn lực → thành lập hoặc tham gia doanh nghiệp → doanh nghiệp thực hiện hoạt động kinh doanh trên thị trường.

Tuy nhiên, ranh giới này cần được hiểu đúng. Không phải mọi hoạt động của doanh nghiệp đều do một doanh nhân duy nhất thực hiện. Khi quy mô tăng lên, doanh nghiệp có thể có nhiều cổ đông, thành viên, người quản lý và bộ phận chuyên môn cùng tham gia vận hành.

Ngược lại, hoạt động của một doanh nhân cũng không nhất thiết chỉ gắn với một doanh nghiệp duy nhất.

Một doanh nhân có thể gắn với nhiều doanh nghiệp

Quan hệ giữa doanh nhân và doanh nghiệp không phải quan hệ một-một.

Một cá nhân có thể đồng thời hoặc lần lượt tham gia nhiều doanh nghiệp với những vị trí khác nhau, chẳng hạn sáng lập, đầu tư, sở hữu vốn hoặc quản trị. Vì vậy, doanh nghiệp là tổ chức cụ thể, còn phạm vi hoạt động kinh doanh của một doanh nhân có thể rộng hơn một tổ chức duy nhất.

Ở chiều ngược lại, một doanh nghiệp cũng có thể liên quan đến nhiều cá nhân khác nhau. Công ty cổ phần, chẳng hạn, có thể có nhiều cổ đông và hệ thống quản trị gồm nhiều chủ thể. Vì thế không nên mặc định “doanh nhân” chính là “doanh nghiệp” mà người đó đang sở hữu hoặc điều hành.

Ví dụ, một người sáng lập Công ty A và đồng thời đầu tư vào Công ty B vẫn là một cá nhân, trong khi Công ty A và Công ty B là hai doanh nghiệp riêng biệt.

Sự tách biệt này đặc biệt quan trọng khi xác định ai sở hữu tài sản, ai ký kết giao dịch, nghĩa vụ thuộc về cá nhân hay tổ chức và trách nhiệm được xác lập theo mô hình doanh nghiệp nào.

Trách nhiệm của doanh nhân không đồng nhất với trách nhiệm của doanh nghiệp

Một trong những hệ quả thực tế quan trọng nhất của việc phân biệt doanh nhân và doanh nghiệp là không được tự động coi trách nhiệm của cá nhân và trách nhiệm của tổ chức là một.

Mức độ tách biệt phụ thuộc vào loại hình doanh nghiệp và tư cách cụ thể của cá nhân trong doanh nghiệp.

Chẳng hạn, người sáng lập, cổ đông, thành viên góp vốn, giám đốc hoặc người đại diện theo pháp luật có thể cùng liên quan tới một doanh nghiệp nhưng quyền, nghĩa vụ và phạm vi trách nhiệm của từng vị trí không hoàn toàn giống nhau.

Đặc biệt, không nên suy luận rằng mọi doanh nghiệp đều tạo ra cùng một mức độ tách biệt giữa tài sản của tổ chức với tài sản của người sở hữu. Doanh nghiệp tư nhân là trường hợp cần lưu ý vì cơ chế trách nhiệm của chủ doanh nghiệp khác với cơ chế trách nhiệm hữu hạn thường gặp ở công ty trách nhiệm hữu hạn hoặc công ty cổ phần.

Vì vậy, khi cần xác định trách nhiệm pháp lý trong một tình huống cụ thể, câu hỏi chính xác không chỉ là “ai là doanh nhân?” mà còn phải là:

·         Doanh nghiệp thuộc loại hình nào

·         Cá nhân giữ tư cách gì trong doanh nghiệp

·         Giao dịch được thực hiện nhân danh ai

·         Quyền và nghĩa vụ đang phát sinh đối với cá nhân hay doanh nghiệp

Đây chính là lý do việc tách hai khái niệm có ý nghĩa thực tế chứ không đơn thuần là khác biệt về thuật ngữ.

Cách nhận biết nhanh doanh nhân và doanh nghiệp

Có thể phân biệt hai khái niệm bằng một câu hỏi đơn giản: đang nói đến con người hay đang nói đến tổ chức kinh doanh?

Nếu đối tượng được nhắc đến là người sáng lập, nhà kinh doanh, người sở hữu hoặc người giữ vai trò quan trọng trong việc tổ chức và phát triển hoạt động kinh doanh, khái niệm phù hợp thường là doanh nhân.

Nếu đối tượng có tên riêng, tài sản, trụ sở giao dịch và được thành lập hoặc đăng ký thành lập nhằm mục đích kinh doanh, đó là doanh nghiệp theo cách xác định của Luật Doanh nghiệp.

Một số trường hợp thường gây nhầm lẫn:

Chủ doanh nghiệp có phải doanh nghiệp không? Không. Chủ doanh nghiệp là con người hoặc chủ thể sở hữu theo mô hình tương ứng, còn doanh nghiệp là tổ chức kinh doanh.

Giám đốc có phải doanh nhân không? Không thể kết luận chỉ dựa vào chức danh. “Giám đốc” mô tả một vị trí quản lý; “doanh nhân” là khái niệm rộng hơn gắn với vai trò của cá nhân trong hoạt động kinh doanh.

Người thành lập công ty có phải chính là công ty không? Không. Người thành lập là chủ thể tham gia hình thành doanh nghiệp; công ty sau khi được thành lập là tổ chức có cấu trúc và địa vị pháp lý tương ứng với loại hình được lựa chọn.

Một doanh nhân có thể không sở hữu 100% doanh nghiệp không? Có. Vai trò doanh nhân không đồng nghĩa với việc bắt buộc phải sở hữu toàn bộ vốn của một doanh nghiệp.

Doanh nhân và doanh nghiệp vì thế cần được hiểu ở hai cấp độ khác nhau. Doanh nhân là con người gắn với việc tạo lập, tổ chức, quản trị hoặc phát triển hoạt động kinh doanh; doanh nghiệp là tổ chức được thành lập hoặc đăng ký thành lập nhằm mục đích kinh doanh. Hai bên có thể phụ thuộc và tác động mạnh đến nhau nhưng không phải một chủ thể.

Phân biệt đúng hai khái niệm giúp tránh một lỗi phổ biến: đồng nhất người sáng lập, chủ sở hữu hoặc người điều hành với chính doanh nghiệp. Trong thực tế, muốn xác định chính xác quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm, luôn cần xem xét riêng cá nhân đang giữ tư cách gì và doanh nghiệp đang tồn tại dưới loại hình nào.