Tài chính là gì và bao gồm những hoạt động nào?

Trong thực tế, tài chính xuất hiện ở nhiều cấp độ. Một cá nhân quản lý thu nhập, tiết kiệm, vay và đầu tư là đang thực hiện các hoạt động tài chính. Doanh nghiệp phải huy động vốn, phân bổ vốn cho hoạt động kinh doanh, quản lý dòng tiền và đánh giá hiệu quả sử dụng vốn. Nhà nước cũng thực hiện các hoạt động tài chính thông qua thu ngân sách, chi ngân sách, quản lý nợ và phân bổ nguồn lực công

Vì vậy, có thể nhìn tài chính qua một chuỗi cơ bản:

Nguồn lực được hình thành → được huy động → được phân bổ → được sử dụng → tạo ra kết quả → được kiểm soát và điều chỉnh

Tài chính thực chất là gì?

Ở cấp độ khái niệm, tài chính phản ánh các quan hệ và hoạt động kinh tế gắn với sự vận động của nguồn lực bằng tiền. Trọng tâm không nằm ở bản thân tiền mà ở cách nguồn lực đó được huy động, phân phối và sử dụng giữa các chủ thể theo thời gian

Một hoạt động tài chính thường trả lời được những câu hỏi như:

·         Nguồn tiền hoặc nguồn lực đến từ đâu

·         Ai cung cấp hoặc kiểm soát nguồn lực

·         Nguồn lực được phân bổ cho mục đích nào

·         Khi nào nguồn lực được sử dụng

·         Kết quả thu được là gì

·         Chi phí và rủi ro đi kèm ra sao

Điểm quan trọng là tài chính gắn với sự đánh đổi giữa hiện tại và tương lai. Khi một người tiết kiệm hôm nay để mua nhà sau vài năm, doanh nghiệp đầu tư vốn để mở rộng sản xuất hoặc Nhà nước huy động nguồn lực để xây dựng hạ tầng, đều đang đưa ra quyết định về việc sử dụng nguồn lực theo thời gian

Do đó, tài chính có thể được hiểu ngắn gọn là cách các nguồn lực tài chính được tạo lập, vận động và sử dụng để đạt mục tiêu kinh tế

Tài chính bao gồm những hoạt động nào?

Các hoạt động tài chính có thể được nhìn theo dòng vận động của nguồn lực thay vì chỉ theo tên gọi của từng nghiệp vụ

Huy động nguồn lực tài chính

Đây là quá trình hình thành nguồn tiền để đáp ứng nhu cầu sử dụng. Nguồn lực có thể đến từ thu nhập, vốn chủ sở hữu, tiền gửi, khoản vay, phát hành công cụ tài chính hoặc các khoản thu khác tùy chủ thể

Ví dụ, doanh nghiệp có thể huy động vốn từ chủ sở hữu và vay ngân hàng để tài trợ cho hoạt động kinh doanh. Cá nhân có thể hình thành nguồn lực từ tiền lương, tiết kiệm hoặc khoản vay

Phân bổ nguồn lực

Sau khi có nguồn lực, vấn đề tiếp theo là quyết định phân bổ vào đâu. Một nguồn tiền có thể được dùng cho tiêu dùng, dự phòng, đầu tư, trả nợ hoặc tài trợ cho hoạt động sản xuất kinh doanh

Phân bổ tài chính luôn liên quan đến chi phí cơ hội. Sử dụng tiền cho một mục đích đồng nghĩa với việc nguồn lực đó không thể đồng thời được sử dụng cho mục đích khác

Sử dụng và luân chuyển nguồn lực

Nguồn lực tài chính được đưa vào các hoạt động cụ thể để tạo ra giá trị hoặc đáp ứng nhu cầu. Trong doanh nghiệp, tiền có thể đi qua chuỗi mua nguyên liệu, sản xuất, bán hàng, thu tiền và tiếp tục quay trở lại chu kỳ kinh doanh

Vì vậy, tài chính không chỉ nghiên cứu số tiền tại một thời điểm mà còn quan tâm đến dòng tiền và thời điểm tiền phát sinh

Tiết kiệm và đầu tư

Tiết kiệm giúp chuyển một phần nguồn lực hiện tại sang tương lai. Đầu tư sử dụng nguồn lực hiện tại với kỳ vọng tạo ra lợi ích hoặc dòng tiền trong tương lai

Hai hoạt động này có quan hệ chặt chẽ nhưng không giống nhau. Tiết kiệm thiên về giữ lại nguồn lực, trong khi đầu tư gắn với việc đưa nguồn lực vào một tài sản hoặc hoạt động có khả năng tạo ra lợi ích tương lai và đi kèm rủi ro

Vay, cho vay và huy động vốn

Tài chính cũng bao gồm quá trình chuyển nguồn lực từ chủ thể đang có khả năng cung cấp vốn sang chủ thể đang có nhu cầu sử dụng vốn

Người có tiền nhàn rỗi có thể gửi tiết kiệm hoặc đầu tư vào các công cụ tài chính. Người cần vốn có thể vay để tiêu dùng, đầu tư hoặc sản xuất kinh doanh. Quan hệ này tạo nên dòng vốn giữa các chủ thể trong nền kinh tế

Quản lý rủi ro tài chính

Một quyết định tài chính luôn có mức độ không chắc chắn nhất định. Giá tài sản có thể thay đổi, thu nhập có thể biến động, lãi suất có thể tăng hoặc một khoản phải thu có thể không được thanh toán đúng hạn

Quản lý rủi ro vì vậy tập trung vào việc nhận diện, đo lường và kiểm soát những yếu tố có thể làm thay đổi kết quả tài chính dự kiến

Lập kế hoạch, kiểm soát và đánh giá

Tài chính còn bao gồm việc lập ngân sách, theo dõi dòng tiền, kiểm soát chi phí, đánh giá hiệu quả sử dụng vốn và điều chỉnh quyết định khi điều kiện thay đổi

Hoạt động này tạo ra vòng phản hồi:

Lập kế hoạch → thực hiện → đo lường → so sánh → điều chỉnh

Nhờ đó, nguồn lực tài chính không chỉ được sử dụng mà còn được kiểm soát theo mục tiêu đã đặt ra

Tài chính được chia thành những lĩnh vực nào?

Tùy chủ thể và mục đích nghiên cứu, tài chính thường được nhìn qua ba nhóm lớn: tài chính cá nhân, tài chính doanh nghiệp và tài chính công

Tài chính cá nhân

Tài chính cá nhân liên quan đến cách một cá nhân hoặc hộ gia đình quản lý nguồn lực của mình

Các hoạt động thường gặp gồm:

·         Quản lý thu nhập và chi tiêu

·         Tiết kiệm và lập quỹ dự phòng

·         Vay và quản lý nghĩa vụ nợ

·         Đầu tư

·         Quản lý rủi ro

·         Lập kế hoạch cho các mục tiêu tài chính dài hạn

Mục tiêu không đơn thuần là có nhiều tiền hơn mà là phân bổ nguồn lực phù hợp với nhu cầu, khả năng chịu rủi ro và mục tiêu theo từng giai đoạn

Tài chính doanh nghiệp

Tài chính doanh nghiệp tập trung vào cách doanh nghiệp huy động và sử dụng vốn để duy trì hoạt động, đầu tư và tạo giá trị

Các quyết định quan trọng thường xoay quanh:

·         Huy động vốn

·         Phân bổ vốn cho dự án và hoạt động kinh doanh

·         Quản lý dòng tiền

·         Quản lý vốn lưu động

·         Đánh giá hiệu quả đầu tư

·         Quản lý cơ cấu vốn

·         Kiểm soát rủi ro tài chính

Một doanh nghiệp có lợi nhuận kế toán nhưng vẫn có thể gặp khó khăn nếu dòng tiền không đủ để thanh toán các nghĩa vụ đến hạn. Vì vậy, quản lý tài chính phải xem xét cả lợi nhuận, dòng tiền, vốn và rủi ro

Tài chính công

Tài chính công liên quan đến việc Nhà nước huy động, phân bổ và sử dụng nguồn lực tài chính để thực hiện các chức năng và cung cấp dịch vụ công

Các hoạt động tiêu biểu gồm:

·         Huy động nguồn thu cho ngân sách

·         Lập và thực hiện ngân sách

·         Phân bổ chi tiêu công

·         Quản lý nợ công

·         Quản lý các nguồn lực tài chính của khu vực công

Khác với tài chính cá nhân hay doanh nghiệp, tài chính công gắn với mục tiêu cung cấp hàng hóa, dịch vụ công và thực hiện các nhiệm vụ kinh tế – xã hội

Tài chính khác gì với tiền?

Tiền và tài chính không phải là một khái niệm

Tiền là một phương tiện được sử dụng trong thanh toán, lưu giữ giá trị và định giá hàng hóa, dịch vụ. Tài chính có phạm vi rộng hơn, tập trung vào quá trình hình thành, vận động, phân bổ và sử dụng nguồn lực tài chính

Có thể hình dung:

Tiền là một nguồn lực và phương tiện trao đổi, còn tài chính là cách nguồn lực đó được tổ chức và vận hành

Vì vậy, chỉ biết một người có bao nhiêu tiền chưa đủ để đánh giá tình hình tài chính. Cần xem thêm tiền đến từ đâu, đang được sử dụng vào đâu, có nghĩa vụ nợ nào, tạo ra dòng tiền gì và chịu những rủi ro nào

Tài chính vận hành dựa trên những yếu tố nào?

Một quyết định tài chính thường chịu ảnh hưởng bởi bốn yếu tố cơ bản: thời gian, rủi ro, dòng tiền và chi phí cơ hội

Thời gian

Một khoản tiền nhận hôm nay và cùng khoản tiền đó nhận sau nhiều năm không có giá trị kinh tế hoàn toàn giống nhau. Vì vậy, tài chính phải xem xét thời điểm dòng tiền phát sinh

Rủi ro

Kết quả thực tế có thể khác với dự kiến. Lợi nhuận kỳ vọng càng không chắc chắn thì quyết định tài chính càng cần xem xét mức độ rủi ro đi kèm

Dòng tiền

Dòng tiền cho biết tiền thực tế đi vào và đi ra trong một khoảng thời gian. Đây là cơ sở quan trọng để đánh giá khả năng thanh toán và khả năng duy trì hoạt động

Chi phí cơ hội

Khi một nguồn lực được sử dụng cho phương án A, cơ hội sử dụng nguồn lực đó cho phương án B có thể bị mất đi. Đây là lý do một quyết định tài chính không chỉ cần hỏi “phương án này có lợi không” mà còn phải hỏi “so với phương án thay thế thì sao”

Vì sao tài chính quan trọng đối với nền kinh tế?

Tài chính tạo ra cơ chế để nguồn lực được chuyển từ nơi đang có khả năng cung cấp vốn sang nơi có nhu cầu sử dụng vốn

Một cá nhân có tiền tiết kiệm có thể cung cấp nguồn vốn thông qua hệ thống tài chính. Doanh nghiệp có nhu cầu đầu tư có thể tiếp cận nguồn vốn đó để mở rộng hoạt động. Khi nguồn vốn được phân bổ hiệu quả, các hoạt động sản xuất, kinh doanh và đầu tư có thêm nguồn lực để vận hành

Ở cấp độ rộng hơn, hệ thống tài chính còn tạo điều kiện cho:

·         Huy động nguồn vốn nhàn rỗi

·         Phân bổ vốn cho các nhu cầu sử dụng

·         Thực hiện thanh toán và chuyển tiền

·         Phân tán và quản lý rủi ro

·         Hỗ trợ đầu tư và tăng trưởng kinh tế

Tuy nhiên, tài chính không bảo đảm rằng mọi nguồn vốn đều được phân bổ hiệu quả. Chất lượng thông tin, mức độ rủi ro, chi phí vốn, khả năng quản trị và điều kiện thị trường đều có thể ảnh hưởng đến kết quả phân bổ nguồn lực

Hiểu tài chính như thế nào cho đúng?

Một cách tiếp cận hữu ích là không nhìn tài chính đơn thuần qua số tiền đang có mà xem xét toàn bộ nguồn lực – dòng tiền – thời gian – rủi ro – mục tiêu

Ví dụ, hai người cùng có 100 triệu đồng nhưng tình hình tài chính có thể rất khác nhau. Một người không có nợ, có quỹ dự phòng và có kế hoạch sử dụng vốn rõ ràng. Người còn lại có nghĩa vụ nợ lớn và phải thanh toán trong thời gian ngắn

Do đó, đánh giá tài chính cần đặt nguồn tiền trong bối cảnh:

·         Nguồn lực hiện có

·         Dòng tiền vào và ra

·         Nghĩa vụ tài chính

·         Mục tiêu sử dụng vốn

·         Thời hạn

·         Rủi ro

·         Khả năng tạo ra nguồn lực trong tương lai

Cách nhìn này giúp phân biệt “có tiền” với “có tình trạng tài chính lành mạnh”

Tài chính về bản chất là cách các nguồn lực tài chính được huy động, phân bổ, sử dụng và kiểm soát theo thời gian, trong điều kiện luôn tồn tại chi phí, rủi ro và các phương án thay thế. Các hoạt động tài chính vì thế không chỉ bao gồm tiết kiệm, vay hay đầu tư mà còn bao gồm lập kế hoạch, quản lý dòng tiền, phân bổ vốn, kiểm soát rủi ro và đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn lực

Hiểu đúng tài chính là hiểu được tiền đến từ đâu, đi đâu, được sử dụng vào mục tiêu nào, tạo ra kết quả gì và rủi ro nào có thể phát sinh. Đây là nền tảng để nhìn nhận tài chính cá nhân, tài chính doanh nghiệp và tài chính công một cách có hệ thống