Nhà đầu tư là gì và thực hiện những hoạt động nào?

Luật hiện hành cho phép nhà đầu tư thực hiện hoạt động đầu tư thông qua năm nhóm hình thức: thành lập tổ chức kinh tế; góp vốn, mua cổ phần hoặc phần vốn góp; thực hiện dự án đầu tư; đầu tư theo hợp đồng BCC; và các hình thức đầu tư hoặc loại hình tổ chức kinh tế mới theo quy định của Chính phủ.

Nhà đầu tư là gì?

Khoản 18 Điều 3 Luật Đầu tư 2025 xác định nhà đầu tư là tổ chức hoặc cá nhân thực hiện hoạt động đầu tư kinh doanh. Khái niệm này không giới hạn nhà đầu tư ở cá nhân trực tiếp bỏ tiền mà còn bao gồm tổ chức kinh tế tham gia đầu tư bằng vốn hoặc tài sản hợp pháp.

Về chủ thể, pháp luật phân biệt ba nhóm chính:

·         Nhà đầu tư trong nước: Cá nhân có quốc tịch Việt Nam hoặc tổ chức kinh tế không có nhà đầu tư nước ngoài là thành viên hoặc cổ đông

·         Nhà đầu tư nước ngoài: Cá nhân có quốc tịch nước ngoài hoặc tổ chức thành lập theo pháp luật nước ngoài thực hiện hoạt động đầu tư kinh doanh tại Việt Nam

·         Tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài: Tổ chức kinh tế có nhà đầu tư nước ngoài là thành viên hoặc cổ đông

Sự phân loại này ảnh hưởng đến cách áp dụng thủ tục. Chẳng hạn, một tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài có thể phải thực hiện điều kiện và thủ tục như nhà đầu tư nước ngoài nếu thuộc các trường hợp sở hữu được quy định tại khoản 1 Điều 20 Luật Đầu tư 2025. Một trong các ngưỡng quan trọng là trường hợp nhà đầu tư nước ngoài nắm giữ trên 50% vốn điều lệ của tổ chức kinh tế.

Vì vậy, không nên hiểu “nhà đầu tư” đơn thuần là người mua cổ phiếu, bất động sản hoặc một tài sản với kỳ vọng sinh lời. Trong phạm vi Luật Đầu tư, đây là tư cách pháp lý gắn với việc thực hiện hoạt động đầu tư kinh doanh và các quyền, nghĩa vụ tương ứng.

Đầu tư thành lập tổ chức kinh tế

Đây là hình thức nhà đầu tư tạo lập một tổ chức kinh tế để triển khai hoạt động kinh doanh. Điều 19 Luật Đầu tư 2025 quy định nhà đầu tư trong nước thành lập tổ chức kinh tế theo pháp luật về doanh nghiệp và pháp luật tương ứng với từng loại hình tổ chức.

Nhà đầu tư nước ngoài cũng được thành lập tổ chức kinh tế để thực hiện dự án đầu tư. Theo quy định mới, nhà đầu tư nước ngoài được thành lập tổ chức kinh tế trước khi thực hiện thủ tục cấp hoặc điều chỉnh Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư, nhưng vẫn phải đáp ứng điều kiện tiếp cận thị trường đối với nhà đầu tư nước ngoài khi thành lập tổ chức đó.

Điểm thực tế cần phân biệt là thành lập tổ chức kinh tế và thực hiện dự án đầu tư không phải lúc nào cũng đồng nhất. Một doanh nghiệp có thể là phương tiện pháp lý để thực hiện dự án, nhưng dự án vẫn có các yêu cầu riêng về chủ trương đầu tư, Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư hoặc điều kiện chuyên ngành tùy trường hợp.

Đầu tư bằng cách góp vốn, mua cổ phần hoặc mua phần vốn góp

Thay vì thành lập một tổ chức kinh tế mới, nhà đầu tư có thể tham gia vào tổ chức đang tồn tại thông qua góp vốn, mua cổ phần hoặc mua phần vốn góp. Khoản 1 Điều 21 Luật Đầu tư 2025 ghi nhận quyền này của nhà đầu tư.

Về cơ chế, nhà đầu tư đưa vốn vào tổ chức kinh tế và qua đó hình thành hoặc gia tăng quyền sở hữu trong tổ chức. Hình thức cụ thể phụ thuộc loại hình tổ chức: công ty cổ phần gắn với cổ phần, trong khi công ty trách nhiệm hữu hạn thường gắn với phần vốn góp.

Đối với nhà đầu tư nước ngoài, việc góp vốn hoặc mua vốn không chỉ là giao dịch giữa các bên. Nhà đầu tư còn phải xem xét điều kiện tiếp cận thị trường, yêu cầu bảo đảm quốc phòng, an ninh và các quy định liên quan đến đất đai.

Trong một số trường hợp, thủ tục đăng ký phải được thực hiện trước khi tổ chức kinh tế thay đổi thành viên hoặc cổ đông. Luật quy định trường hợp này, chẳng hạn khi giao dịch làm tỷ lệ sở hữu nước ngoài vượt ngưỡng 50% theo các điều kiện luật định hoặc liên quan đến tổ chức kinh tế có quyền sử dụng đất tại những khu vực ảnh hưởng đến quốc phòng, an ninh.

Do đó, hình thức góp vốn hoặc mua vốn thường phù hợp khi nhà đầu tư muốn tham gia một tổ chức kinh tế sẵn có thay vì xây dựng một pháp nhân mới từ đầu, nhưng điều kiện thực hiện vẫn phụ thuộc tư cách nhà đầu tư, ngành nghề và cấu trúc sở hữu sau giao dịch.

Thực hiện dự án đầu tư

Thực hiện dự án đầu tư là một hình thức đầu tư độc lập được Điều 18 Luật Đầu tư 2025 ghi nhận. Dự án đầu tư được hiểu là tập hợp đề xuất bỏ vốn trung hạn hoặc dài hạn để tiến hành hoạt động đầu tư kinh doanh trên một địa bàn cụ thể và trong khoảng thời gian xác định.

Hình thức này tập trung vào dự án cụ thể: nhà đầu tư xác định mục tiêu, quy mô, vốn, địa điểm, thời hạn và quá trình triển khai hoạt động đầu tư. Tùy tính chất dự án và chủ thể thực hiện, dự án có thể thuộc diện phải chấp thuận chủ trương đầu tư hoặc cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư.

Điều 26 Luật Đầu tư 2025 quy định dự án của nhà đầu tư nước ngoài và dự án của một số tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài phải thực hiện thủ tục cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư. Ngược lại, dự án của nhà đầu tư trong nước về nguyên tắc không thuộc nhóm bắt buộc thực hiện thủ tục này, dù dự án vẫn có thể phải tuân thủ những thủ tục khác nếu thuộc trường hợp luật quy định.

Điều đó cho thấy “thực hiện dự án đầu tư” không đồng nghĩa với việc mọi nhà đầu tư đều phải thực hiện cùng một quy trình hành chính. Nghĩa vụ cụ thể phải được xác định dựa trên loại dự án, tư cách nhà đầu tư và các điều kiện pháp lý liên quan.

Đầu tư theo hợp đồng BCC

BCC là hợp đồng hợp tác kinh doanh được ký giữa các nhà đầu tư nhằm hợp tác kinh doanh và phân chia lợi nhuận hoặc sản phẩm mà không thành lập một tổ chức kinh tế riêng. Đây là điểm khác biệt quan trọng giữa BCC và hình thức thành lập doanh nghiệp để đầu tư.

Theo Điều 22 Luật Đầu tư 2025, hợp đồng BCC giữa các nhà đầu tư trong nước được thực hiện theo pháp luật dân sự và pháp luật có liên quan. Nếu BCC được ký giữa nhà đầu tư trong nước với nhà đầu tư nước ngoài hoặc giữa các nhà đầu tư nước ngoài, các bên phải thực hiện thủ tục cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư theo Điều 26.

Các bên tham gia BCC phải thành lập ban điều phối để thực hiện hợp đồng; chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của ban này do các bên thỏa thuận. Trong quá trình hợp tác, các bên cũng có thể thống nhất sử dụng tài sản hình thành từ hoạt động hợp tác để thành lập doanh nghiệp theo quy định của pháp luật về doanh nghiệp.

Giá trị thực tế của BCC nằm ở việc các bên có thể cùng triển khai hoạt động kinh doanh mà không nhất thiết lập thêm pháp nhân mới. Đổi lại, quyền, nghĩa vụ, cách phân chia kết quả kinh doanh và cơ chế phối hợp cần được quy định rõ trong quan hệ hợp đồng.

Các hình thức đầu tư và loại hình tổ chức kinh tế mới

Khoản 5 Điều 18 Luật Đầu tư 2025 để mở khả năng thực hiện các hình thức đầu tư và loại hình tổ chức kinh tế mới theo quy định của Chính phủ. Đây là nhóm khác với bốn hình thức đã được luật xác định trực tiếp, cho phép khuôn khổ pháp lý thích ứng khi xuất hiện phương thức tổ chức đầu tư mới.

Quy định này không có nghĩa nhà đầu tư có thể tự tạo ra bất kỳ hình thức đầu tư nào rồi mặc nhiên áp dụng. Một mô hình mới chỉ được thực hiện với tư cách hình thức đầu tư theo khoản này khi có cơ sở pháp lý tương ứng do Chính phủ quy định.

Khi lựa chọn cách đầu tư, nhà đầu tư vì thế cần xem xét đồng thời ba vấn đề: mình thuộc nhóm nhà đầu tư nào, muốn tham gia bằng cơ chế sở hữu hay hợp tác nào, và dự án hoặc giao dịch đó phải thực hiện những điều kiện, thủ tục gì. Với nhà đầu tư nước ngoài, yếu tố tiếp cận thị trường và tỷ lệ sở hữu thường đặc biệt quan trọng; với dự án cụ thể, yêu cầu về chủ trương đầu tư và Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư cần được kiểm tra riêng.

Theo Luật Đầu tư 2025 đang có hiệu lực, nhà đầu tư là tổ chức hoặc cá nhân thực hiện hoạt động đầu tư kinh doanh, bao gồm nhà đầu tư trong nước, nhà đầu tư nước ngoài và tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài. Nhà đầu tư có thể lựa chọn giữa việc thành lập tổ chức kinh tế, góp vốn hoặc mua vốn tại tổ chức hiện hữu, thực hiện dự án đầu tư, ký hợp đồng BCC hoặc áp dụng hình thức đầu tư mới khi Chính phủ có quy định.

Mỗi hình thức tạo ra một cơ chế pháp lý khác nhau nên việc lựa chọn không chỉ phụ thuộc vào cách bỏ vốn mà còn phải xét tư cách nhà đầu tư, cơ cấu sở hữu, ngành nghề, dự án và các thủ tục bắt buộc. Đặc biệt, với hoạt động có yếu tố nước ngoài, cần xác định điều kiện tiếp cận thị trường và nghĩa vụ đăng ký trước khi triển khai giao dịch hoặc dự án.