Các loại doanh nhân phổ biến hiện nay

Vì vậy, câu hỏi “có những loại doanh nhân nào?” không có một danh sách duy nhất áp dụng cho mọi trường hợp. Cách chính xác hơn là xác định tiêu chí phân loại trước khi gọi tên từng nhóm.

Theo khung định nghĩa của OECD-Eurostat, doanh nhân là chủ doanh nghiệp tìm cách tạo ra giá trị thông qua việc hình thành hoặc mở rộng hoạt động kinh tế bằng cách nhận diện và khai thác sản phẩm, quy trình hoặc thị trường mới. Định nghĩa này nhấn mạnh hành động tạo giá trị và khai thác cơ hội, thay vì chỉ dựa vào chức danh “chủ doanh nghiệp”.

Từ góc độ nhận diện thực tế, các loại doanh nhân có thể được xem xét theo ba trục chính: cách phản ứng với đổi mới, mục tiêu tạo giá trị và lịch sử tham gia sở hữu doanh nghiệp. Một người hoàn toàn có thể đồng thời thuộc nhiều nhóm nếu các nhóm đó nằm trên các trục phân loại khác nhau.

Vì sao không nên gom mọi loại doanh nhân vào một danh sách?

Một trong những nguyên nhân gây nhầm lẫn khi phân loại doanh nhân là các thuật ngữ thường trả lời những câu hỏi khác nhau.

“Doanh nhân đổi mới” mô tả cách người đó tạo và khai thác cái mới. “Doanh nhân xã hội” lại mô tả mục tiêu giá trị mà hoạt động kinh doanh hướng tới. Trong khi đó, “doanh nhân nối tiếp” mô tả lịch sử thành lập và sở hữu doanh nghiệp qua thời gian.

Do đó, một nhà sáng lập có thể vừa là doanh nhân đổi mới, vừa là doanh nhân xã hội, đồng thời trở thành doanh nhân nối tiếp sau khi đã rời doanh nghiệp thứ nhất và xây dựng doanh nghiệp tiếp theo. Các tên gọi này không loại trừ nhau vì chúng đo những đặc điểm khác nhau.

Điểm quan trọng nhất khi nhận diện một loại doanh nhân là đặt câu hỏi: “Đang phân loại người này dựa trên tiêu chí nào?”

Có thể sử dụng ba tiêu chí thực tế:

·         Theo cách tiếp cận đổi mới: Chủ động tạo mới, nhanh chóng thích ứng hay chủ yếu bảo vệ mô hình hiện hữu

·         Theo mục tiêu tạo giá trị: Ưu tiên giá trị thương mại hay đặt tác động xã hội làm mục tiêu trung tâm

·         Theo lịch sử sở hữu doanh nghiệp: Lần đầu sở hữu doanh nghiệp, liên tiếp sở hữu các doanh nghiệp khác nhau hay đồng thời sở hữu nhiều doanh nghiệp

Phân chia theo từng trục như vậy giúp tránh việc so sánh những nhóm vốn không nằm cùng một hệ quy chiếu.

Doanh nhân đổi mới

Doanh nhân đổi mới là nhóm chủ động tìm kiếm cơ hội tạo giá trị thông qua sản phẩm, quy trình, phương thức tổ chức hoặc thị trường mới.

Điểm nhận diện quan trọng không đơn thuần là sử dụng công nghệ. Một doanh nhân có thể đổi mới mà không tạo ra công nghệ mới, chẳng hạn thiết kế một mô hình phân phối khác biệt, phục vụ một phân khúc chưa được đáp ứng hoặc thay đổi cách khách hàng tiếp cận một dịch vụ.

Cách nhìn này phù hợp với khung OECD-Eurostat, trong đó yếu tố mới, hoạt động tạo giá trị và hành động kinh doanh là những thành phần cốt lõi của entrepreneurship.

Đặc điểm nhận diện

Doanh nhân đổi mới thường:

·         Chủ động tìm khoảng trống của thị trường thay vì chỉ sao chép mô hình đang tồn tại

·         Chấp nhận thử nghiệm sản phẩm, quy trình hoặc mô hình kinh doanh mới

·         Dành nguồn lực đáng kể cho việc kiểm chứng giả thuyết và phát triển giải pháp

·         Cạnh tranh bằng sự khác biệt thay vì chỉ dựa vào giá hoặc quy mô

·         Có khả năng phải đối mặt với mức độ bất định cao vì thị trường chưa chứng minh hoàn toàn nhu cầu

Điểm cần phân biệt là đổi mới không đồng nghĩa với thành công. Tính mới có thể tạo lợi thế nhưng cũng làm tăng rủi ro về nhu cầu thị trường, thời điểm, chi phí phát triển và khả năng thực thi.

Doanh nhân thích ứng

Không phải mọi doanh nhân đều cần sáng tạo một mô hình chưa từng tồn tại. Một nhóm rất phổ biến là doanh nhân quan sát những cách làm đã chứng minh được hiệu quả rồi điều chỉnh chúng cho thị trường, khách hàng hoặc điều kiện vận hành của mình.

Có thể gọi đây là doanh nhân thích ứng.

Khác với sao chép nguyên trạng, thích ứng đòi hỏi hiểu tại sao một mô hình thành công và xác định yếu tố nào cần thay đổi khi đưa nó sang bối cảnh mới. Giá trị của nhóm này thường nằm ở khả năng thương mại hóa, bản địa hóa, cải tiến vận hành hoặc đưa một giải pháp đã tồn tại đến nhóm khách hàng chưa được phục vụ tốt.

Đặc điểm nhận diện

Nhóm này thường:

·         Theo dõi sát những mô hình đã được thị trường kiểm chứng

·         Ưu tiên giảm bất định hơn là trở thành người đầu tiên

·         Điều chỉnh sản phẩm, mức giá, kênh bán hoặc quy trình cho từng thị trường

·         Tập trung mạnh vào tốc độ thực thi và hiệu quả vận hành

·         Đổi mới theo hướng cải tiến hơn là tạo ra một cuộc thay đổi hoàn toàn mới

Ranh giới giữa doanh nhân đổi mới và doanh nhân thích ứng không tuyệt đối. Một doanh nghiệp có thể bắt đầu bằng việc áp dụng mô hình có sẵn nhưng sau đó phát triển những đổi mới riêng khi hiểu khách hàng sâu hơn.

Doanh nhân thận trọng và doanh nhân bảo thủ

Ở một đầu khác của phổ đổi mới là những doanh nhân chỉ thay đổi khi bằng chứng thị trường đã khá rõ, hoặc thậm chí tiếp tục bảo vệ phương thức kinh doanh hiện tại trong thời gian dài.

Hai mức độ cần được phân biệt.

Doanh nhân thận trọng không nhất thiết chống lại đổi mới. Họ thường cần nhiều bằng chứng hơn trước khi thay đổi. Quyết định đầu tư chỉ diễn ra khi lợi ích, chi phí và rủi ro đã trở nên tương đối rõ ràng.

Doanh nhân bảo thủ có mức kháng cự với thay đổi cao hơn. Họ có xu hướng tiếp tục mô hình quen thuộc ngay cả khi môi trường cạnh tranh đang dịch chuyển.

Cách nhận diện sự khác biệt

Doanh nhân thận trọng thường đặt câu hỏi:

“Giải pháp mới đã được chứng minh đủ để áp dụng chưa?”

Trong khi doanh nhân bảo thủ thường có xu hướng:

“Cách hiện tại vẫn hoạt động, tại sao phải thay đổi?”

Thận trọng có thể là một chiến lược hợp lý trong ngành mà sai sót rất tốn kém hoặc quá trình chuyển đổi đòi hỏi vốn lớn. Tuy nhiên, nếu sự thận trọng kéo dài sau khi điều kiện thị trường đã thay đổi rõ rệt, nó có thể khiến doanh nghiệp mất dần khả năng cạnh tranh.

Vì vậy, đây không nên được xem như thang điểm “tốt – xấu”. Giá trị của từng cách tiếp cận phụ thuộc vào tốc độ biến động của thị trường, chi phí thử nghiệm và hậu quả của một quyết định sai.

Doanh nhân thương mại và doanh nhân xã hội

Một trục phân loại khác tập trung vào mục tiêu tạo giá trị.

Phần lớn doanh nghiệp hoạt động theo logic thương mại: cung cấp sản phẩm hoặc dịch vụ cho thị trường và xây dựng một mô hình kinh tế có khả năng tạo lợi nhuận cho chủ sở hữu.

Doanh nhân xã hội khác ở chỗ tác động xã hội hoặc cộng đồng trở thành mục tiêu trung tâm của hoạt động kinh doanh.

OECD mô tả social entrepreneurship là hình thức entrepreneurship trong đó mục tiêu chính là tạo tác động xã hội thay vì tối đa hóa lợi nhuận cho chủ sở hữu hoặc cổ đông. Các tổ chức này vẫn có thể cung cấp hàng hóa, dịch vụ và tạo doanh thu trên thị trường, nhưng phần giá trị kinh tế được tổ chức xoay quanh sứ mệnh xã hội.

Doanh nhân thương mại

Có thể nhận diện thông qua:

·         Mục tiêu kinh tế và khả năng sinh lời giữ vai trò trung tâm

·         Sản phẩm được phát triển chủ yếu dựa trên nhu cầu thị trường

·         Các quyết định phân bổ vốn thường hướng tới tăng trưởng, lợi nhuận hoặc giá trị doanh nghiệp

·         Tác động xã hội có thể tồn tại nhưng không nhất thiết là lý do cốt lõi khiến doanh nghiệp tồn tại

Doanh nhân xã hội

Nhóm này thường có:

·         Một vấn đề xã hội hoặc cộng đồng được xác định rõ trong sứ mệnh

·         Hoạt động kinh doanh được sử dụng như công cụ để giải quyết vấn đề đó

·         Doanh thu thương mại có thể là nguồn tài chính quan trọng cho sứ mệnh

·         Tiêu chí đánh giá thành công không chỉ là lợi nhuận mà còn bao gồm tác động tạo ra

Không nên hiểu doanh nhân xã hội là “doanh nhân không kiếm tiền”. Một tổ chức xã hội vẫn cần mô hình tài chính đủ bền vững để tồn tại. Điểm khác biệt nằm ở mục tiêu ưu tiên của hoạt động kinh doanh, không phải ở việc tổ chức có doanh thu hay không.

Doanh nhân lần đầu, doanh nhân nối tiếp và doanh nhân danh mục

Một cách phân loại có nền tảng nghiên cứu rõ ràng hơn là xem xét kinh nghiệm sở hữu doanh nghiệp.

Nghiên cứu về entrepreneurship thường phân biệt ba nhóm: novice entrepreneur, serial entrepreneur và portfolio entrepreneur. Westhead, Ucbasaran và Wright sử dụng chính ba nhóm này khi nghiên cứu sự khác biệt về quyết định, hành động và kết quả của doanh nhân.

Doanh nhân lần đầu

Doanh nhân lần đầu, hay novice entrepreneur, là người đang sở hữu doanh nghiệp nhưng trước đó chưa có kinh nghiệm sở hữu doanh nghiệp độc lập.

Đặc điểm nhận diện chính nằm ở lịch sử sở hữu, không phải độ tuổi, quy mô doanh nghiệp hay năng lực.

Một người 50 tuổi có nhiều năm làm giám đốc nhưng lần đầu sở hữu doanh nghiệp vẫn có thể thuộc nhóm novice entrepreneur.

Nhóm này thường phải xây dựng nhiều năng lực cùng lúc: từ kiểm chứng thị trường, huy động nguồn lực đến quản trị dòng tiền và tổ chức đội ngũ. Tuy nhiên, không thể mặc định rằng họ yếu hơn doanh nhân nhiều kinh nghiệm; cách phân loại chỉ cho biết lịch sử entrepreneurship trước đó.

Doanh nhân nối tiếp

Serial entrepreneur – doanh nhân nối tiếp là người tham gia sở hữu nhiều doanh nghiệp theo trình tự thời gian.

Một cách định nghĩa thường được sử dụng trong nghiên cứu là người đã rời hoặc chấm dứt quyền sở hữu ít nhất một doanh nghiệp và sau đó sở hữu một doanh nghiệp khác.

Đặc điểm dễ nhận diện:

·         Đã từng có doanh nghiệp trước đó

·         Sau khi bán, đóng cửa hoặc rời một doanh nghiệp, tiếp tục tham gia một doanh nghiệp khác

·         Có xu hướng lặp lại quá trình nhận diện cơ hội và xây dựng hoạt động kinh doanh

Điểm cốt lõi là tính nối tiếp, chứ không phải số lượng ý tưởng mà người đó có.

Vì vậy, một người sở hữu cùng lúc năm công ty không đương nhiên là serial entrepreneur theo nghĩa chặt chẽ.

Doanh nhân danh mục

Portfolio entrepreneur – doanh nhân danh mục là người đồng thời có quyền sở hữu trong từ hai doanh nghiệp độc lập trở lên.

Đây là điểm khác biệt quan trọng với doanh nhân nối tiếp: serial nhấn mạnh nhiều doanh nghiệp qua thời gian, còn portfolio nhấn mạnh nhiều doanh nghiệp cùng thời điểm. Các nghiên cứu về habitual entrepreneurship thường duy trì sự phân biệt này.

Đặc điểm nhận diện thường là:

·         Đồng thời sở hữu hoặc đồng sở hữu nhiều doanh nghiệp

·         Phân bổ thời gian, vốn hoặc năng lực quản trị giữa các đơn vị khác nhau

·         Có thể xây dựng các doanh nghiệp độc lập hoặc một nhóm hoạt động kinh doanh có quan hệ với nhau

Một portfolio entrepreneur cũng có thể từng là serial entrepreneur. Hai khái niệm có thể giao nhau vì một khái niệm mô tả trình tự kinh nghiệm, còn khái niệm kia mô tả trạng thái danh mục sở hữu hiện tại.

Bảng nhận diện nhanh các loại doanh nhân

Bảng này cũng cho thấy tại sao không nên coi các nhóm là hoàn toàn loại trừ nhau. Một người có thể là doanh nhân đổi mới doanh nhân xã hội doanh nhân nối tiếp cùng lúc vì ba tên gọi đang phản ánh ba đặc điểm khác nhau.

Cách xác định một doanh nhân thuộc nhóm nào

Thay vì bắt đầu bằng việc tìm một nhãn duy nhất, có thể nhận diện theo từng lớp.

Trước tiên, hãy xem người đó tạo giá trị bằng cách nào. Nếu thường xuyên tạo hoặc khai thác những giải pháp mới, yếu tố đổi mới nổi bật. Nếu chủ yếu chọn mô hình đã được chứng minh rồi điều chỉnh cho bối cảnh cụ thể, đặc điểm thích ứng rõ hơn.

Tiếp theo, xác định mục tiêu ưu tiên của doanh nghiệp. Nếu hoạt động kinh tế hướng chủ yếu tới lợi nhuận và tăng trưởng, đó là logic thương mại. Nếu vấn đề xã hội là lý do tồn tại của tổ chức và hoạt động thương mại phục vụ trực tiếp mục tiêu này, đặc điểm doanh nhân xã hội nổi bật hơn.

Cuối cùng, kiểm tra lịch sử sở hữu doanh nghiệp:

1.    Chưa từng sở hữu doanh nghiệp trước đây → doanh nhân lần đầu

2.    Đã rời doanh nghiệp trước và hiện sở hữu doanh nghiệp khác → doanh nhân nối tiếp

3.    Đang đồng thời sở hữu nhiều doanh nghiệp độc lập → doanh nhân danh mục

Cách nhận diện nhiều chiều này hữu ích hơn việc cố gắng gắn mỗi người vào đúng một “loại doanh nhân”. Nghiên cứu entrepreneurship cũng cho thấy doanh nhân không hình thành một kiểu tính cách duy nhất; sự khác biệt giữa các nhà sáng lập có thể rất lớn.

Các loại doanh nhân khác nhau chủ yếu vì họ tạo giá trị theo cách khác nhau, theo đuổi những mục tiêu khác nhau và có lịch sử kinh doanh khác nhau. Do đó, không tồn tại một bảng phân loại duy nhất có thể bao quát mọi doanh nhân.

Nếu xét theo hành vi đổi mới, có thể phân biệt doanh nhân đổi mới, thích ứng, thận trọng và bảo thủ. Nếu xét theo mục tiêu, có thể phân biệt logic thương mại với entrepreneurship định hướng xã hội. Nếu xét theo lịch sử sở hữu, ba nhóm quan trọng là doanh nhân lần đầu, doanh nhân nối tiếp và doanh nhân danh mục.

Điểm quan trọng nhất khi nhận diện các loại doanh nhân là không chỉ nhìn vào tên gọi. Cần xác định tiêu chí đứng sau tên gọi đó; khi làm như vậy, một người có thể thuộc nhiều nhóm mà không hề mâu thuẫn.