Hợp đồng thương mại là gì và có những đặc điểm nào?

Để hiểu đúng khái niệm này cần đặt hai yếu tố cạnh nhau. Bộ luật Dân sự 2015 xác định hợp đồng là sự thỏa thuận giữa các bên nhằm xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự. Trong khi đó, Luật Thương mại 2005 xác định hoạt động thương mại là hoạt động nhằm mục đích sinh lợi, bao gồm mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ, đầu tư, xúc tiến thương mại và các hoạt động nhằm mục đích sinh lợi khác.

Từ hai nền tảng đó, có thể hiểu hợp đồng thương mại là sự thỏa thuận giữa các bên trong quan hệ gắn với hoạt động thương mại, qua đó hình thành những quyền và nghĩa vụ mà các bên phải thực hiện. Điểm cốt lõi không nằm ở tên gọi của văn bản mà ở bản chất của giao dịch, nội dung thỏa thuận, chủ thể tham gia và phạm vi pháp luật điều chỉnh.

Hợp đồng thương mại được hiểu như thế nào?

Pháp luật thương mại không xây dựng một điều khoản riêng đưa ra định nghĩa chung cho mọi “hợp đồng thương mại”. Vì vậy, khái niệm này cần được nhận diện trên cơ sở kết hợp quy định chung về hợp đồng của Bộ luật Dân sự với phạm vi hoạt động thương mại do Luật Thương mại điều chỉnh.

Theo Điều 385 Bộ luật Dân sự 2015, yếu tố nền tảng của hợp đồng là sự thỏa thuận. Một bên không thể tự mình tạo ra hợp đồng rồi mặc nhiên buộc bên còn lại phải thực hiện. Các bên phải đạt được sự thống nhất làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền và nghĩa vụ.

Khi sự thỏa thuận đó nằm trong quan hệ thương mại, đặc biệt gắn với hoạt động nhằm mục đích sinh lợi, hợp đồng trở thành công cụ để tổ chức giao dịch thương mại. Chẳng hạn, trong quan hệ mua bán hàng hóa, sự thống nhất về hàng hóa, số lượng, giá, thời hạn giao hàng và thanh toán sẽ xác định bên bán phải thực hiện những nghĩa vụ nào và bên mua có những quyền tương ứng nào.

Vì vậy, không nên hiểu hợp đồng thương mại đơn thuần là “hợp đồng được doanh nghiệp ký”. Việc một doanh nghiệp tham gia giao dịch là dấu hiệu quan trọng nhưng chưa đủ để giải thích toàn bộ bản chất pháp lý của quan hệ. Cần xem xét hoạt động được thực hiện, mục đích của giao dịch, các chủ thể liên quan và quy định pháp luật áp dụng.

Những đặc điểm nào làm nên hợp đồng thương mại?

Đặc điểm đầu tiên là tính thỏa thuận. Hợp đồng hình thành từ sự thống nhất ý chí của các bên chứ không phải từ ý chí đơn phương của một chủ thể. Chính sự thống nhất này là nền tảng để xác định phạm vi cam kết.

Đặc điểm thứ hai là hợp đồng thương mại gắn với hoạt động thương mại và mục đích sinh lợi. Điều 3 Luật Thương mại 2005 xác định hoạt động thương mại bao gồm mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ, đầu tư, xúc tiến thương mại và những hoạt động nhằm mục đích sinh lợi khác. Đây là dấu hiệu quan trọng để phân biệt phạm vi thương mại với nhiều giao dịch dân sự thông thường.

Đặc điểm thứ ba là hợp đồng tạo ra quan hệ quyền – nghĩa vụ tương ứng. Một nghĩa vụ của bên này thường gắn với một quyền của bên kia. Khi bên bán có nghĩa vụ giao hàng đúng thỏa thuận, bên mua có quyền yêu cầu giao hàng phù hợp; ngược lại, khi bên mua có nghĩa vụ thanh toán thì bên bán có quyền yêu cầu thanh toán theo hợp đồng.

Đặc điểm thứ tư là hợp đồng có tính ràng buộc pháp lý khi đáp ứng các điều kiện có hiệu lực và thuộc trường hợp pháp luật công nhận. Vì thế, hợp đồng không chỉ ghi nhận mong muốn hợp tác mà còn trở thành căn cứ để xác định việc một bên đã thực hiện đúng hay vi phạm nghĩa vụ.

Đặc điểm thứ năm là hợp đồng thương mại có tính linh hoạt cao trong thỏa thuận, nhưng quyền tự do này không phải tuyệt đối. Các bên có thể chủ động thiết kế nhiều điều khoản phù hợp với giao dịch, song thỏa thuận vẫn phải nằm trong giới hạn mà pháp luật cho phép.

Hợp đồng xác lập quyền và nghĩa vụ bằng cơ chế nào?

Cơ chế của hợp đồng bắt đầu từ việc các bên chuyển nhu cầu kinh doanh thành những cam kết cụ thể. Một bên muốn nhận hàng hóa, dịch vụ hoặc lợi ích thương mại; bên còn lại muốn nhận tiền hoặc một lợi ích tương ứng. Quá trình giao kết biến những kỳ vọng đó thành nội dung có thể xác định được.

Có thể hình dung cơ chế này qua ba tầng.

Thứ nhất là thỏa thuận. Các bên thống nhất mình giao dịch về vấn đề gì và theo những điều kiện nào.

Thứ hai là xác lập quyền và nghĩa vụ. Nội dung đã thống nhất trở thành căn cứ xác định mỗi bên được làm gì, được yêu cầu gì và phải thực hiện điều gì.

Thứ ba là hậu quả pháp lý khi thực hiện không đúng. Nếu một bên không thực hiện hoặc thực hiện không phù hợp nghĩa vụ, hợp đồng cùng các quy định pháp luật liên quan trở thành căn cứ để xác định trách nhiệm và biện pháp xử lý.

Ví dụ, doanh nghiệp A thỏa thuận bán cho doanh nghiệp B một lô hàng với số lượng, chất lượng, giá, địa điểm và thời hạn giao nhận xác định. Sau khi hợp đồng có hiệu lực, A không còn chỉ “dự kiến” giao hàng mà phải thực hiện nghĩa vụ theo thỏa thuận; B cũng không chỉ “dự kiến” thanh toán mà có nghĩa vụ thanh toán theo những điều kiện đã cam kết.

Như vậy, chức năng quan trọng của hợp đồng là biến sự đồng thuận ban đầu thành một cấu trúc quyền – nghĩa vụ có thể xác định và kiểm chứng.

Quyền và nghĩa vụ trong hợp đồng được xác định từ đâu?

Nội dung quyền và nghĩa vụ trước hết xuất phát từ thỏa thuận của các bên. Đây là lý do điều khoản hợp đồng có vai trò đặc biệt quan trọng trong giao dịch thương mại.

Các bên có thể thỏa thuận về đối tượng giao dịch, số lượng, chất lượng, giá, phương thức thanh toán, thời hạn, địa điểm thực hiện, quyền kiểm tra, trách nhiệm khi vi phạm và những vấn đề khác phù hợp với giao dịch.

Tuy nhiên, hợp đồng không tồn tại tách biệt khỏi hệ thống pháp luật. Khi xác định quyền và nghĩa vụ, còn phải xem xét các quy định bắt buộc của pháp luật, quy định chuyên ngành áp dụng cho loại giao dịch cụ thể và những nguyên tắc liên quan.

Trong hoạt động thương mại, Luật Thương mại 2005 còn ghi nhận vai trò của thói quen đã được thiết lập giữa các bên và tập quán thương mại trong những điều kiện luật định. Điều đó cho thấy quyền và nghĩa vụ thực tế của một quan hệ thương mại không phải lúc nào cũng chỉ được đọc từ một vài câu chữ riêng lẻ trong hợp đồng.

Vì vậy, cách tiếp cận chính xác là xem hợp đồng và pháp luật áp dụng như một chỉnh thể. Thỏa thuận xác định cấu trúc giao dịch, còn pháp luật xác lập giới hạn và bổ sung cơ chế điều chỉnh cần thiết.

Hình thức của hợp đồng có phải luôn là văn bản?

Một hiểu lầm phổ biến là chỉ khi hai bên ký vào một văn bản thì mới có hợp đồng thương mại. Cách hiểu này không đúng cho mọi trường hợp.

Luật Thương mại 2005 cho phép một số loại hợp đồng được thể hiện bằng lời nói, bằng văn bản hoặc được xác lập bằng hành vi cụ thể. Điển hình, Điều 24 quy định hợp đồng mua bán hàng hóa có thể được thể hiện theo các hình thức này; nếu pháp luật quy định loại hợp đồng cụ thể phải lập thành văn bản thì các bên phải tuân thủ yêu cầu đó.

Do đó, cần phân biệt sự tồn tại của thỏa thuận với yêu cầu về hình thức của từng loại giao dịch. Không thể lấy quy tắc của một loại hợp đồng rồi mặc nhiên áp dụng cho tất cả hợp đồng thương mại.

Trong thực tiễn kinh doanh, dù pháp luật không phải lúc nào cũng bắt buộc lập văn bản, việc thể hiện đầy đủ thỏa thuận bằng văn bản hoặc phương thức có khả năng lưu giữ, chứng minh nội dung giao dịch thường có ý nghĩa lớn. Khi phát sinh bất đồng, vấn đề không chỉ là các bên “đã từng đồng ý” mà còn là có thể xác định chính xác họ đã đồng ý điều gì.

Quyền tự do thỏa thuận có giới hạn như thế nào?

Hợp đồng thương mại dựa trên quyền tự do, tự nguyện thỏa thuận. Luật Thương mại 2005 ghi nhận nguyên tắc các bên có quyền tự do thỏa thuận không trái với quy định của pháp luật, thuần phong mỹ tục và đạo đức xã hội; không bên nào được áp đặt, cưỡng ép, đe dọa hoặc ngăn cản bên kia.

Tuy nhiên, tự do hợp đồng không đồng nghĩa với việc “đã ký thì mọi điều khoản đều hợp pháp”. Hiệu lực và khả năng thực thi của thỏa thuận còn chịu giới hạn bởi các quy định pháp luật có liên quan.

Giới hạn này đặc biệt quan trọng khi giao dịch liên quan đến hàng hóa hoặc hoạt động kinh doanh có điều kiện, quy định bắt buộc về chủ thể, đối tượng hoặc hình thức. Chẳng hạn, Luật Thương mại quy định đối với hàng hóa hạn chế kinh doanh hoặc hàng hóa kinh doanh có điều kiện, việc mua bán chỉ được thực hiện khi hàng hóa và các bên đáp ứng đầy đủ điều kiện pháp luật đặt ra.

Do đó, trước khi xem một điều khoản là quyền hay nghĩa vụ có thể thực thi, cần kiểm tra cả nội dung thỏa thuận lẫn giới hạn pháp lý áp dụng cho giao dịch.

Hợp đồng thương mại có ý nghĩa gì trong thực tế giao dịch?

Giá trị thực tế lớn nhất của hợp đồng là làm rõ cấu trúc trách nhiệm giữa các bên. Một hợp đồng được thiết kế rõ giúp trả lời trước những câu hỏi quan trọng: ai phải thực hiện, phải thực hiện việc gì, khi nào thực hiện, tiêu chuẩn hoàn thành là gì và hậu quả nào phát sinh nếu cam kết không được tuân thủ.

Điều này làm giảm khoảng cách giữa kỳ vọng kinh doanh và nghĩa vụ pháp lý. Hai bên có thể cùng mong muốn một giao dịch thành công nhưng hiểu khác nhau về chất lượng, thời hạn, phương thức nghiệm thu hoặc thanh toán. Hợp đồng là phương tiện biến những vấn đề có khả năng gây tranh luận thành tiêu chí đã được xác định trước.

Ý nghĩa thứ hai là tạo căn cứ đánh giá việc thực hiện hợp đồng. Khi nghĩa vụ đã được mô tả đủ rõ, các bên có cơ sở xác định một hành vi là thực hiện đúng, thực hiện chưa đầy đủ hay vi phạm.

Ý nghĩa thứ ba là phân bổ rủi ro giao dịch. Thông qua các điều khoản phù hợp, các bên có thể xác định trách nhiệm đối với những tình huống có khả năng phát sinh trong quá trình thực hiện. Tuy nhiên, việc phân bổ này vẫn phải tuân thủ giới hạn pháp luật và không thể dựa trên giả định rằng mọi thỏa thuận đều đương nhiên có hiệu lực.

Vì thế, khi đọc hoặc xây dựng hợp đồng thương mại, không nên chỉ kiểm tra tên các bên, đối tượng và giá trị giao dịch. Cần xem toàn bộ cơ chế quyền – nghĩa vụ: điều kiện phát sinh nghĩa vụ, thời điểm thực hiện, tiêu chuẩn hoàn thành, quyền kiểm tra, trường hợp vi phạm và hậu quả tương ứng.

Hợp đồng thương mại về bản chất là cơ chế pháp lý tổ chức sự thỏa thuận trong hoạt động thương mại thành các quyền và nghĩa vụ cụ thể. Tính thỏa thuận, mục đích thương mại, sự ràng buộc giữa quyền và nghĩa vụ, khả năng tự do thiết kế giao dịch và giới hạn bởi pháp luật là những đặc điểm quan trọng để nhận diện loại quan hệ này.

Điểm cần lưu ý là không nên đồng nhất hợp đồng thương mại với một văn bản có chữ ký hoặc cho rằng mọi nội dung đã ký đều mặc nhiên có hiệu lực. Muốn xác định chính xác quyền và nghĩa vụ trong một giao dịch, cần xem xét đồng thời nội dung thỏa thuận, bản chất hoạt động thương mại, chủ thể, hình thức giao dịch và các quy định pháp luật áp dụng.