Phân biệt hợp đồng dân sự và hợp đồng thương mại

Bộ luật Dân sự 2015 định nghĩa hợp đồng là sự thỏa thuận giữa các bên nhằm xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự. Trong khi đó, Luật Thương mại định nghĩa “hoạt động thương mại” là hoạt động nhằm mục đích sinh lợi, bao gồm mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ, đầu tư, xúc tiến thương mại và những hoạt động nhằm mục đích sinh lợi khác. Vì vậy, “hợp đồng thương mại” trong thực tiễn nên được hiểu từ tính chất thương mại của giao dịch, chứ không chỉ từ tên hợp đồng.

Bản chất pháp lý của hai loại hợp đồng khác nhau ở đâu?

Hợp đồng dân sự và hợp đồng thương mại không phải hai hệ thống hợp đồng hoàn toàn tách biệt.

Bộ luật Dân sự là nền tảng chung điều chỉnh quan hệ dân sự dựa trên nguyên tắc bình đẳng, tự do ý chí, độc lập về tài sản và tự chịu trách nhiệm. Luật Thương mại điều chỉnh sâu hơn đối với hoạt động thương mại. Đặc biệt, Luật Thương mại quy định rằng nếu một hoạt động thương mại không được quy định trong Luật Thương mại và cũng không được luật khác điều chỉnh thì áp dụng Bộ luật Dân sự. Điều này cho thấy pháp luật dân sự vẫn đóng vai trò bổ trợ đối với quan hệ thương mại.

Có thể hình dung theo cách đơn giản:

·         Hợp đồng dân sự thường dùng để chỉ hợp đồng phát sinh trong những quan hệ không mang bản chất thương mại là trọng tâm, chẳng hạn giao dịch tài sản, vay, thuê hoặc thỏa thuận phục vụ nhu cầu cá nhân

·         Hợp đồng thương mại thường là hợp đồng phát sinh trong hoạt động nhằm mục đích sinh lợi như mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ hoặc các hoạt động thương mại khác

Điều quan trọng là một hợp đồng thương mại vẫn dựa trên nền tảng của pháp luật hợp đồng nói chung. Sự khác biệt nằm ở việc quan hệ đó có thuộc phạm vi của Luật Thương mại hoặc luật chuyên ngành hay không, từ đó dẫn đến các quy tắc riêng về quyền, nghĩa vụ và chế tài.

Vì thế, câu hỏi đúng khi phân loại không phải là “hợp đồng này có phải hợp đồng dân sự hay không?” theo nghĩa tuyệt đối, mà là: giao dịch này có mang tính thương mại để các quy định chuyên biệt của pháp luật thương mại được áp dụng hay không?

Chủ thể và mục đích giao kết là tiêu chí phân biệt quan trọng

Khác biệt dễ nhận thấy nhất giữa hai nhóm hợp đồng nằm ở chủ thể kết hợp với mục đích của hoạt động.

Bộ luật Dân sự cho phép cá nhân, pháp nhân xác lập quyền và nghĩa vụ dân sự trên cơ sở bình đẳng, tự do và tự nguyện cam kết, thỏa thuận. Một giao dịch dân sự có hiệu lực về nguyên tắc khi chủ thể có năng lực phù hợp, tham gia hoàn toàn tự nguyện và mục đích, nội dung không vi phạm điều cấm của luật hoặc trái đạo đức xã hội.

Trong thương mại, yếu tố “sinh lợi” có vai trò đặc biệt. Khoản 1 Điều 3 Luật Thương mại xác định hoạt động thương mại là hoạt động nhằm mục đích sinh lợi. Luật cũng xác định thương nhân bao gồm tổ chức kinh tế được thành lập hợp pháp và cá nhân hoạt động thương mại độc lập, thường xuyên, có đăng ký kinh doanh.

Ví dụ, công ty A ký hợp đồng mua 10.000 sản phẩm từ công ty B để phân phối lại trên thị trường. Giao dịch này gắn trực tiếp với hoạt động kinh doanh sinh lợi của các thương nhân nên có bản chất thương mại rõ ràng.

Ngược lại, một cá nhân bán chiếc xe đang sử dụng của mình cho một cá nhân khác về cơ bản không trở thành thương nhân chỉ vì có thu được tiền từ giao dịch đó. Muốn xác định chế độ pháp lý phải nhìn vào tính chất của hoạt động, thay vì suy luận rằng “có tiền = thương mại”.

Cũng không chính xác khi cho rằng hợp đồng thương mại bắt buộc phải được ký giữa hai doanh nghiệp. Luật Thương mại còn điều chỉnh tổ chức, cá nhân khác có hoạt động liên quan đến thương mại. Đáng chú ý, đối với hoạt động không nhằm mục đích sinh lợi của một bên trong giao dịch với thương nhân trên lãnh thổ Việt Nam, bên không nhằm mục đích sinh lợi có thể lựa chọn áp dụng Luật Thương mại theo trường hợp luật quy định.

Do đó, khi phân loại hợp đồng cần xét đồng thời ít nhất ba câu hỏi:

1.    Bên tham gia có phải thương nhân hoặc chủ thể tham gia hoạt động thương mại hay không

2.    Giao dịch có được thực hiện trong hoạt động kinh doanh, thương mại của chủ thể hay không

3.    Hoạt động đó có hướng đến mục đích sinh lợi hoặc thuộc trường hợp Luật Thương mại quy định hay không

Không nên chỉ dựa vào tư cách “công ty” hay “cá nhân” để kết luận.

Pháp luật áp dụng và hình thức hợp đồng có gì khác biệt?

Đối với một hợp đồng chủ yếu mang tính dân sự, Bộ luật Dân sự và luật chuyên ngành tương ứng là căn cứ quan trọng để xác định quyền, nghĩa vụ của các bên.

Đối với hoạt động thương mại, Luật Thương mại quy định hoạt động thương mại phải tuân theo Luật Thương mại và pháp luật có liên quan; nếu hoạt động thương mại đặc thù đã được luật khác điều chỉnh thì áp dụng quy định của luật đó. Trường hợp vấn đề không được Luật Thương mại và luật khác quy định thì mới sử dụng quy định của Bộ luật Dân sự để bổ sung.

Cơ chế này đặc biệt quan trọng trong thực tế. Một hợp đồng có thể đồng thời chịu sự tác động của nhiều tầng quy phạm: luật chuyên ngành trước, các quy định thương mại tương ứng và Bộ luật Dân sự với vai trò nền tảng hoặc bổ sung.

Không thể phân biệt hai hợp đồng chỉ bằng hình thức văn bản

Một hiểu lầm phổ biến là hợp đồng dân sự có thể thỏa thuận miệng nhưng hợp đồng thương mại luôn phải lập thành văn bản.

Pháp luật hiện hành không thiết lập sự phân biệt đơn giản như vậy.

Điều 119 Bộ luật Dân sự cho phép giao dịch dân sự được thể hiện bằng lời nói, văn bản hoặc hành vi cụ thể; nếu luật yêu cầu phải lập thành văn bản, công chứng, chứng thực hoặc đăng ký thì phải tuân thủ yêu cầu đó.

Trong thương mại, Điều 24 Luật Thương mại cũng quy định hợp đồng mua bán hàng hóa có thể được thể hiện bằng lời nói, văn bản hoặc được xác lập bằng hành vi cụ thể; chỉ những trường hợp pháp luật bắt buộc lập văn bản mới phải tuân thủ hình thức này. Điều 74 áp dụng nguyên tắc tương tự cho hợp đồng dịch vụ. Riêng những giao dịch đặc thù có thể phải đáp ứng yêu cầu chặt chẽ hơn, chẳng hạn mua bán hàng hóa quốc tế phải được thực hiện trên cơ sở hợp đồng bằng văn bản hoặc hình thức có giá trị pháp lý tương đương.

Như vậy, hình thức hợp đồng không phải tiêu chí đủ để xác định một hợp đồng là dân sự hay thương mại.

Chế tài vi phạm là nơi tạo ra khác biệt pháp lý rõ nhất

Việc xác định đúng hợp đồng thuộc chế độ pháp lý nào trở nên đặc biệt quan trọng khi một bên vi phạm nghĩa vụ.

Mức phạt vi phạm

Theo Điều 418 Bộ luật Dân sự, phạt vi phạm dựa trên thỏa thuận của các bên và mức phạt do các bên thỏa thuận, trừ trường hợp luật liên quan có quy định khác. Bộ luật Dân sự vì vậy không đặt ra một mức trần chung duy nhất cho mọi hợp đồng thuộc phạm vi của mình.

Đối với hợp đồng thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Thương mại, Điều 301 quy định mức phạt đối với một vi phạm hoặc tổng mức phạt đối với nhiều vi phạm không quá 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm, trừ trường hợp luật có quy định ngoại lệ.

Đây là khác biệt có hậu quả rất thực tế.

Giả sử phần nghĩa vụ bị vi phạm có giá trị 500 triệu đồng. Nếu áp dụng giới hạn 8% của Luật Thương mại thì mức phạt theo Điều 301 về nguyên tắc không vượt quá 40 triệu đồng đối với phần nghĩa vụ đó, dù hợp đồng ghi một tỷ lệ cao hơn, trừ trường hợp thuộc ngoại lệ pháp luật quy định.

Điểm thường bị nhầm là lấy 8% tổng giá trị toàn bộ hợp đồng làm căn cứ trong mọi trường hợp. Điều 301 sử dụng giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm, nên phải xác định chính xác nghĩa vụ nào đã bị vi phạm trước khi tính giới hạn phạt.

Phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại

Cơ chế kết hợp phạt và bồi thường cũng cần được đọc đúng luật áp dụng.

Theo Bộ luật Dân sự, nếu các bên chỉ thỏa thuận phạt vi phạm mà không thỏa thuận rõ việc vừa phạt vừa bồi thường, quy định tại Điều 418 xác định hậu quả pháp lý tương ứng theo nội dung thỏa thuận. Trong khi đó, Luật Thương mại quy định rằng nếu có thỏa thuận phạt vi phạm thì bên bị vi phạm về nguyên tắc có quyền áp dụng cả phạt vi phạm và yêu cầu bồi thường thiệt hại, trừ trường hợp luật quy định khác.

Đối với bồi thường thương mại, Luật Thương mại yêu cầu có hành vi vi phạm hợp đồng, thiệt hại thực tế và quan hệ nhân quả trực tiếp giữa hành vi vi phạm với thiệt hại. Bên yêu cầu còn phải chứng minh tổn thất và có nghĩa vụ áp dụng biện pháp hợp lý nhằm hạn chế tổn thất.

Bộ luật Dân sự cũng đặt trách nhiệm bồi thường khi vi phạm nghĩa vụ gây thiệt hại và cho phép yêu cầu bồi thường lợi ích mà bên có quyền lẽ ra được hưởng từ hợp đồng cùng các chi phí phát sinh phù hợp.

Lãi do chậm thanh toán

Sự khác biệt tiếp tục thể hiện ở cách xác định lãi chậm trả.

Theo Bộ luật Dân sự, khi một bên chậm thực hiện nghĩa vụ trả tiền thì phải trả lãi trên số tiền chậm trả tương ứng với thời gian chậm trả. Lãi suất được xác định theo thỏa thuận trong giới hạn luật định; nếu không có thỏa thuận thì áp dụng cơ chế tại Điều 468 mà Điều 357 dẫn chiếu.

Trong quan hệ thương mại, Điều 306 Luật Thương mại quy định trường hợp chậm thanh toán tiền hàng, thù lao dịch vụ hoặc các chi phí hợp lý khác, bên bị vi phạm có quyền yêu cầu tiền lãi trên khoản chậm trả theo lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường tại thời điểm thanh toán, tương ứng với thời gian chậm trả, trừ khi các bên có thỏa thuận khác hoặc pháp luật quy định khác.

Vì vậy, cùng là hành vi “không thanh toán đúng hạn”, nhưng căn cứ xác định lãi có thể khác đáng kể tùy chế độ pháp luật áp dụng.

Giải quyết tranh chấp và thời hiệu khởi kiện khác nhau thế nào?

Luật Thương mại quy định các hình thức giải quyết tranh chấp gồm thương lượng, hòa giải, Trọng tài hoặc Tòa án. Nếu lựa chọn Trọng tài thương mại, tranh chấp còn phải thuộc phạm vi thẩm quyền của Trọng tài và có thỏa thuận trọng tài đáp ứng điều kiện pháp luật. Luật Trọng tài thương mại cho phép giải quyết tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại, tranh chấp mà ít nhất một bên có hoạt động thương mại và những tranh chấp khác được pháp luật quy định; thỏa thuận trọng tài phải được xác lập dưới hình thức phù hợp, về nguyên tắc là bằng văn bản hoặc các hình thức được pháp luật coi tương đương văn bản.

Khác biệt dễ nhận diện hơn nằm ở thời hiệu khởi kiện.

Điều 429 Bộ luật Dân sự quy định thời hiệu khởi kiện để yêu cầu Tòa án giải quyết tranh chấp hợp đồng là 3 năm, tính từ ngày người có quyền yêu cầu biết hoặc phải biết quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm.

Trong khi đó, Điều 319 Luật Thương mại quy định thời hiệu khởi kiện đối với tranh chấp thương mại về nguyên tắc là 2 năm kể từ thời điểm quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm, trừ trường hợp luật nêu ngoại lệ.

Hai quy định không chỉ khác nhau ở con số 2 năm và 3 năm. Cách diễn đạt về thời điểm bắt đầu tính thời hiệu cũng không hoàn toàn giống nhau: Bộ luật Dân sự gắn với thời điểm chủ thể “biết hoặc phải biết”, trong khi Điều 319 Luật Thương mại lấy thời điểm quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm làm mốc.

Do đó, xác định sai tính chất tranh chấp có thể dẫn tới việc áp dụng sai thời hiệu — một vấn đề có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng yêu cầu cơ quan có thẩm quyền bảo vệ quyền lợi.

Cách xác định hợp đồng cụ thể là dân sự hay thương mại

Trong thực tế, nên xác định bản chất hợp đồng theo một trình tự thay vì dựa vào tên gọi.

Bước 1: Xác định hoạt động mà hợp đồng phục vụ. Nếu giao dịch được thực hiện trong mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ, đầu tư hoặc hoạt động nhằm mục đích sinh lợi khác thì đã xuất hiện dấu hiệu thương mại quan trọng theo Điều 3 Luật Thương mại.

Bước 2: Xác định tư cách và hoạt động của các bên. Cần xem bên giao kết là cá nhân thông thường, pháp nhân, thương nhân hay tổ chức/cá nhân khác có hoạt động liên quan đến thương mại. Không nên kết luận rằng cứ có doanh nghiệp tham gia thì toàn bộ quan hệ đương nhiên phải được xử lý như một giao dịch thương mại thuần túy.

Bước 3: Kiểm tra mục đích sinh lợi. Đây là dấu hiệu trung tâm của khái niệm hoạt động thương mại. Tuy nhiên, phải xem mục đích đó trong bối cảnh của hoạt động kinh doanh cụ thể chứ không chỉ nhìn vào việc một bên nhận tiền.

Bước 4: Tìm luật chuyên ngành trước khi áp dụng quy định chung. Hoạt động thương mại đặc thù được luật khác quy định thì phải ưu tiên xem xét luật đó; các vấn đề thương mại không được Luật Thương mại và luật khác quy định mới được bổ sung bằng Bộ luật Dân sự.

Bước 5: Kiểm tra riêng từng vấn đề đang tranh chấp. Không nên chỉ gắn một nhãn cho hợp đồng rồi áp dụng máy móc toàn bộ quy định của một đạo luật. Phạt vi phạm, bồi thường, lãi chậm trả, hình thức hợp đồng hay thời hiệu đều cần được đối chiếu với quy định điều chỉnh trực tiếp vấn đề đó.

Có thể tóm tắt các điểm khác biệt chính như sau:

Các khác biệt về phạt vi phạm, lãi chậm thanh toán và thời hiệu nêu trên đều có căn cứ trực tiếp trong Bộ luật Dân sự và Luật Thương mại.

Hợp đồng dân sự và hợp đồng thương mại khác nhau không đơn thuần ở tên gọi hoặc ở việc một bên có phải doanh nghiệp hay không. Tiêu chí quan trọng hơn là bản chất hoạt động, chủ thể tham gia, mục đích sinh lợi và phạm vi điều chỉnh của pháp luật chuyên ngành.

Sự phân loại này tạo ra hậu quả pháp lý cụ thể. Trong quan hệ thương mại, mức phạt vi phạm thông thường chịu giới hạn 8% giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm, lãi chậm thanh toán có cơ chế riêng và thời hiệu khởi kiện tranh chấp thương mại về nguyên tắc là 2 năm. Với hợp đồng áp dụng Bộ luật Dân sự, cơ chế phạt, lãi chậm trả và thời hiệu 3 năm được xác định theo các quy định tương ứng của Bộ luật và luật liên quan.

Do đó, khi cần xác định một hợp đồng cụ thể thuộc chế độ nào, cách tiếp cận an toàn nhất là xem giao dịch thực chất phục vụ hoạt động gì và quy phạm nào trực tiếp điều chỉnh giao dịch đó, thay vì dựa vào dòng tên được ghi trên đầu hợp đồng.